युधिष्ठिरः विदुरं सस्नेहम् अपृच्छत् — ‘‘कथं त्वया भूमौ विचरता जीवितं यापितम्? किं त्वया मुख्यानि तीर्थानि पुण्यक्षेत्राणि च दृष्टानि वा गता नि वा?’’ तदा स धर्मराजः पुनरुवाच — ‘‘भक्ताः त्वादयः स्वयम् एव तीर्थानि; हृदि गदाधरं वहन्तः तीर्थानि अपि पावयन्ति। प्रिय, किं कृष्णाराधकाः बान्धवाः श्रुताः दृष्टा वा? यदवः स्वनगरे सुखेन वसन्ति किल?’’ एवं धर्मराजेण पृष्टः विदुरः यथानुभूतं सर्वं क्रमशः न्यवेदयत्, केवलं यदुवंशविनाशं न न्यवेदयत्। दुःखकरं तद् अपि सः करुणया, परदुःखदर्शनासहिष्णुतया, निगूढमकार्षीत्। स किञ्चित्कालं तत्रैव देववत् सत्कृतः सुखेन वसन् ज्येष्ठभ्रातरं सुखमावहत् सर्वान् च प्रहर्षयत्। तस्मिन्काले आर्यमा दुष्कृतिनां दण्डविधानं चकार, यमः तु शापवशात् शूद्रभावं वर्षशतं प्राप। युधिष्ठिरः पुनः राज्यं प्राप्य पौत्रं कुलपतेः स्थाने स्थापयित्वा भ्रातृभिः सह लोकपालोपमैः परमानन्दं समभजत्। एवं गृहारम्भेषु प्रमत्तानां गृहेषु आसक्तानां च जनानां कालः दुष्प्रापः अनभिज्ञातया अपि व्यतीयाय। विदुरः तु तद् अवलोक्य धृतराष्ट्रं जगाद — ‘‘राजन्, शीघ्रं प्रयाहि; पश्य, विपत्तिः आगता। नात्र कश्चित् उपायः कदाचित् क्वापि; एषः परः कालः भगवान् सर्वेषां नः आगतः। येन अत्यन्तप्रियाः अपि प्राणैः सहिताः गृहीयन्ते, जनाः च सहसा व्यपेयुः; किं पुनः अन्यैः, धनादिभिः? पितरः भ्रातरः मित्राणि पुत्राः च सर्वे हताः; यौवनं गतं; आत्मा तव जरया ग्रस्तः; परगृहे वससि। अहो, कियद् जीविताशा प्राणिषु, या त्वं पालकवत् भीमेनावशिष्टं भोजनं स्वीकुरुषे। अग्निः दत्तः, दानं कृतम्, विषं दत्तम्, भार्याः अवमन्निताः, भूमिः धनं च हृतम् — येषां कृते प्राणाः त्यक्ताः, तेषां किम् अवशिष्टम्? शरीरमपि तव, जीवितुकामं, अनिच्छन्नपि, जरया जीर्णं वस्त्रवत् त्यक्ष्यति। यः शरीरस्य सर्वार्थेभ्यः नष्टेभ्यः असङ्गः बन्धमोक्षः च सन्, गन्तव्यदेशे चिन्ता विना शरीरं त्यजति, सः पण्डितः। यः स्वकृताद्वा परकृताद्वा वैराग्यं सम्प्राप्य, आत्मस्थः सन्, हृदि हरीं स्थापयित्वा गृहात् निर्गच्छति, सः उत्तमः। तस्मात्, त्वं उत्तरदिशं प्रयाहि; गन्तव्यं मार्गं अन्ये न जानन्तु; अत्र काले गुणवशात् पुरुषानां नयने कालः प्रवर्तते। एवं विदुरेण प्रबोधितः धृतराष्ट्रः स्वजनस्नेहपाशान् छित्वा भ्रातृदर्शितमार्गे प्रस्थितः। सुभलात्मजा धर्मपत्नी पतिस्नेहवशात् तं अनुगता, स्वमण्डलं त्यक्तवती, यथा सन्तः अन्ते सर्वसङ्गान् त्यजन्ति। अजातशत्रुः सर्वैः सन्धिं कृत्वा, अग्निहोत्राणि चकार, ब्राह्मणान् तिलैः, गोभिः, भूम्या, सुवर्णेन च सत्कृत्य, गृहं प्रविष्टः पितृवन्दनाय, न तु पितरौ न सुभलात्मजां ददर्श। तत्र सञ्जयं उपविष्टं दृष्ट्वा, सः ससन्त्रासं पप्रच्छ — ‘‘गावाल्गणे, दृष्टिहीनः पितामहः कुत्र गतः? माता वा, पुत्रशोकदुःखिता, कुत्र? मम च किम् आत्मीयज्ञानविहीनत्वात्, बान्धवलोपात्, तया सह गङ्गां गतः शोकमुक्तये इति चिन्तयन् शोकमगात्। पितुः पाण्डोः निधनानन्तरं, पितृव्यौ सर्वान् मित्रबान्धवान् आपद्भ्यः रक्षितवन्तौ; ते रक्षकाः इदानीं कुतः गताः, अस्मान् विहाय?’’ सूतः उवाच — सञ्जयः, करुणया विरहशोकव्याकुलः, अन्तः स्थितं भगवन्तं द्रष्टुं न अशक्नोत्, न च प्रत्यवदत्। सञ्जयः हस्ताभ्यां अश्रूणि मार्जयित्वा, आत्मानं धृत्वा, भगवत्पादस्मरणं कृत्वा, अजातशत्रवे प्रत्युवाच। सञ्जयः उवाच — ‘‘कुलस्य सौम्य, अहं तव मातुः पितुः गांधार्याः वा निर्णयं न जानामि; एते महात्मानः मां मोहयन्ति। तदा तत्र नारदः महर्षिः तुम्बुरुणा सह आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह तं प्राञ्जलिः अभ्युत्थाय सत्कृत्य पूजयामास। युधिष्ठिरः उवाच — ‘‘भगवन्, न वेद्मि कुत्र गता मातरौ वा, वा माता पुत्रशोककर्शिता तपस्यनिष्ठा?’’ तदा नारदः महर्षिः, नौकायाः पतिरिव, मार्गदर्शकः सन्, वाक्यम् अवदत्। ‘‘यथा स्वयञ्जलैः निगडिताः गावः स्थाणुना बद्धाः, तथा नामरूपैः बद्धाः प्रजाः भगवत्यर्पणं कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगौ क्रीडकस्य इच्छया भवतः, तथा जनानां संयोगवियोगौ भगवतः इच्छया एव। यद् इह स्थिरमस्थिरं वा मन्यसे, तत् न तथा; मोहजन्यस्नेहात् विना शोचनीयम् न। तस्मात् त्वं मोहजन्यदैन्यं त्यज; अहो, केन विना तद् दुःखिताः जीविष्यन्ति इति चिन्तां मा कुरु। एषः पञ्चभूतसमुत्थः देहः कालकर्मगुणाधीनः; सर्पग्रस्तः यथा अन्यं न रक्षयति, तथा अन्योऽपि अन्यं न रक्षयितुं शक्नोति। अहस्ताः हस्तिनां भोज्या, अपादाः चतुष्पदां; सर्वेषां बलवतः दुर्बलाः आहारः; जीवो जीवस्य जीवनम्। राजन्, स एव परमात्मा, सर्वात्मनां आत्मा, स्वयमेव स्वं पश्यन्, अन्तर्बहिः वर्तते; तं मायया प्रकटितं पश्य। स एव भगवान्, प्रजापतिः, सर्गपालकः, अद्य कालरूपेण सुरद्विषां विनाशाय अवतीर्णः। भगवद्विहितं कार्यं सुसम्पन्नम्; अवशिष्टं कार्यं प्रतीक्षते; तावत्, यावत् भगवान् स्थास्यति, युष्माभिः निरीक्षणीयम्।