युधिष्ठिरः विदुरं समागतं दृष्ट्वा सस्नेहम् अभ्युवादयत्। सः स्मारयन् पृष्टवान् — “भोः, किं त्वं नः स्मरसि, ये वयं तव आश्रयणेन समृद्धाः, मातरं सहित्य विषाग्न्यादिदुर्भिक्षेभ्यः रक्षिताः स्म? कथं त्वम् इमां पृथिवीं विचरन् जीवितः स्थितः? किं पुण्यतीर्थक्षेत्राणि दृष्ट्वा वा, तत्र गतवान् वा? भगवन्, यथा त्वादृशाः भक्ताः स्वयं तीर्थरूपाः, ते हि हृदि गदाधरं वहन्तः तीर्थानि अपि पावयन्ति। प्रिय, किं कृष्णाराधकः बन्धुजनः दृष्टः श्रुतः वा? किं यादवाः स्वपुरी सुखेन वसन्ति?” एवं धर्मराजेन पृष्टः विदुरः यथानुभूतं सर्वं क्रमशः निवेदयामास, यादववंशनाशं तु न प्रोवाच। तत्रापि दुःखकरं दुःसहम् अपि घटितं सः अनुकम्पया, परदुःखदर्शनम् असहमानः, निगूढवान्। किञ्चित् कालम् अवसत् तत्र, देववत् पूजितः सुखी च, ज्येष्ठभ्रातुः कल्याणं कुरुते स्म, सर्वेषां च हर्षं ददाति स्म। तस्मिन्न् अन्तरे, आर्यमा दुष्टानां दण्डं विधिवत् अकरोत्, यमः तु शापात् शूद्रत्वं शतवर्षपर्यन्तं भजते स्म। युधिष्ठिरः पुनः राज्यं प्राप्य, पौत्रं वंशाधिपतिं दृष्ट्वा, भ्रातृभिः सह, ये लोकपालवत् आसन्, परमसमृद्ध्या मुदं प्राप। एवं गृहासक्तानां प्रमत्तानां तु तेषु, कालेन दुरत्ययेण, अनभिज्ञैः सः कालः अनायासेन व्यतीतः। विदुरः एतद् अवलोक्य, धृतराष्ट्रं प्राह — “राजन्, शीघ्रं प्रयाहि; पश्य, विपद् आगता। नात्र किंचित् उपायः क्वचित् कदाचित् अस्ति, एषः परः कालः, भगवान्, सर्वेषां नः प्राप्तः। येन प्रियतमाः अपि, प्राणैः सहिताः, उपगृह्यन्ते, जनाः च आकस्मात् वियुज्यन्ते; अन्येषां तु, वित्तादीनां, किं वदामः? पितरः भ्रातरः मित्राणि पुत्राः — सर्वे हताः; यौवनं गतं; त्वं जरा-ग्रस्तः, परगृहे वससि। हा, कियद् जीविताशा जीवस्य, यया त्वं पालयन् अपि, भीमेन अवशिष्टं भोजनं गृह्णासि। अग्निः दत्तः, दानानि कृतानि, विषं दत्तम्, भार्याः लज्जिताः, भूमिः धनं च अपहृतम् — येषां कृते प्राणाः त्यक्ताः, तेषां किम् अवशिष्टम्? एवम् अपि, त्वदीयं शरीरं, जीवितुम् इच्छन्तं, अनिच्छन्तम् अपि, जरया जीर्णं, वस्त्राणि इव, त्यक्ष्यति। यस्य काये प्रयोजनं नष्टं, सः विरक्तः, बन्धनात् विमुक्तः, तं विहाय न गच्छति; सः पण्डितः इति कथ्यते। स्वकारणात् परकारणात् वा, यो वितृष्णः स्वात्मवान्, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहम् त्यजति; सः उत्तमः पुरुषः। तस्मात्, त्वम् उत्तरदिशं प्रति प्रयाहि, मार्गं अन्यैः अगोचरम्; अत्र हि, गुणप्रभावात्, कालः पुरुषान् गृहीत्वा नयति। एवं, धृतराष्ट्रः विदुरस्य बुद्धिमतः भ्रातुः उपदेशेन जागरितः, स्वजनस्नेहपाशान् छित्त्वा, भ्रातुः दर्शितेन मार्गेण प्रतस्थे। सुबलस्य धर्मपत्नी, पतिसंयोगे निष्ठिता, तं अनुससार, दण्डं त्यक्त्वा, यथा महात्मानः अन्ते संगान् परित्यजन्ति। अजातशत्रुः, सर्वैः सह शमं कृत्वा, अग्निहोत्रं चकार, ब्राह्मणान् तिलैः, गोभिः, भूम्या, सुवर्णेन च सत्कृत्य, गृहं प्रविष्टः, ज्येष्ठान् वन्दितुम्, पितरं सुबलकन्यां च न ददर्श। तत्र, संजयम् उपविष्टं दृष्ट्वा, सः सशङ्कम् अपृच्छत् — “गावाल्गणेय, कुतः अस्माकं वृद्धः पितरः, यस्य दृष्टिः नास्ति? क्व माता, हतानां पुत्राणां शोकविह्वला? क्व च माम् अमन्युः बन्धुः विदुरः? किम्, माम् अज्ञं, बन्धुहीनं च मत्वा, भार्यया सह, गङ्गां गतः, शोकस्य निवारणाय?” इति चिन्तयन्, विषण्णः अभवत्। “पाण्डोः निधनानन्तरं, अस्माकं पितृव्यौ सर्वमित्रान् पुत्रांश्च विपत्तेः रक्षितवन्तौ। तौ रक्षकौ इदानीं कुत्र गतौ, अस्मान् विहाय?” इति सः शुश्राव। सूतः उवाच — सः संजयः, करुणया, वियोगदुःखेन च, भगवत्स्वरूपं स्वहृदि न पश्यन्, उत्तरं दातुं न अशक्नोत्, दुःखेन पीडितः। सः अश्रूणि हस्ताभ्यां प्रक्षालयन्, आत्मानं संयम्य, भगवत्पादस्मरणेन, अजातशत्रवे प्रत्युवाच। संजयः उवाच — “कौरवकुलाभरण, अहं न जानामि पितरौ गान्धारीं वा, महाबाहो; मया एते महात्मानः प्रमथिताः।” ततः तत्र नारदः महर्षिः तुंबुरुना सह आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह उत्थाय, तं महर्षिं प्राञ्जलिः सत्कृत्य पूजयामास। युधिष्ठिरः प्राह — “भगवन्, न जानामि पितरौ कुत्र गतौ, वा माता शोकविह्वला तपःपरायणा च कुत्र गता?” तदा, यथा नाविकः सागरं तर्तुं मार्गदर्शकः भवति, तथा स महर्षिः नारदः, मुनिसत्तमः, वचः उवाच। “यथा गावः स्वपाशैः स्थाणौ बद्धाः, तथा प्राणी नामरूपैः स्वकर्मसु बद्धाः, भगवतो यज्ञार्थं क्रियाः कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगः क्रीडकस्य इच्छानुसारः, तथा जनानां संयोगवियोगौ भगवदिच्छया भवतः। यत् स्थिरमस्तिरं वा इह मन्यसे, तत् न एव; तत्र शोकः न कर्तव्यः, मोहजन्यस्नेहात् विना। तस्मात्, प्रिय, अज्ञानसमुत्थां हृदयदौर्बल्यं त्यज; ‘मया विना ते अनाथाः कथं जीविष्यन्ति’ इति न चिन्तय। एषः पञ्चमहाभूतसमूहः शरीरः, कालकर्मगुणाधीनः; यथा सर्पग्रस्तः अन्यं न रक्षेत्, तथा अन्यस्य रक्षणं न शक्यते। अहस्ताः हस्तिनां भोज्याः, अपादाः चतुष्पदाम्; सर्वत्र दुर्बलः बलिनां आहारः — जीवो जीवस्य जीवनम्। राजन्, सः परः पुरुषः, आत्मानम् आत्मना पश्यन्, सर्वात्मा, स्वमायया भासमानः, अन्तर्बहिश्च स्थितः; तम् पश्य। स एव भगवाञ्, महाबाहो, सृष्टिसंहारकर्ता, सुरारिबलनाशाय, कालरूपेण अवतीर्णः।” इति, एतेषु श्लोकानां भावानुसारेण, कथा सम्यग् प्रवहति।