यदा विदुरः हस्तिनपुरं प्रविष्टवान्, तदा तत्र स्थिताः सर्वे जनाः हर्षेण उत्थाय, प्राणैः इव पुनः शरीरेषु प्रविष्टैः, तम् उपसंगम्य यथाविधि साभिनन्दनं सस्नेहम् आलिङ्गनं च कृत्वा प्रणम्य च तं संपूजयामासुः। तदानीं तद्वियोगजनितस्नेहविगलितप्रेमाश्रुवेगैः समाक्रान्ताः, राज्ञा च सम्मानितः, आसनं दत्तं, सुस्वागतम् उक्तं च। स भोजनं कृत्वा, विश्रान्तः, सुखासीनः च सन्, राजा युधिष्ठिरः सविनयम् प्रणम्य, सर्वेषां सन्निधौ, प्रश्रयेण इदं वचनम् अब्रवीत्— “कच्चित् त्वं अस्मान् स्मरसि, ये तव आश्रयात् पुष्टाः, मातृसहिताः च, विविधदुःखात् विषाग्न्यादिभिः रक्षिताः? कथं भूमौ भ्रमन् जीवितं धारयामासिथ? कच्चित् तीर्थराजानि पुण्यक्षेत्राणि च अवलोकितानि? भगवन्, भक्ताः त्वादृशाः एव तीर्थानि, ये हृदि गदाधरं वहन्ति, ते तीर्थानि अपि पावयन्ति। प्रिय, कच्चित् कृष्णाराधकाः बान्धवाः दृष्टाः श्रुताः वा? कच्चित् यादवाः स्वपुरी सुखेन वसन्ति?” एवं धर्मराजेण पृष्टः स विदुरः, स्वानुभूतं यथानुक्रमं सर्वं न्यवेदयत्, यादवकुलविनाशं तु न उक्तवान्। तददुःखं दुःसहमपि स्नेहवशात्, परदुःखदर्शनेन अनुकम्पितः, निगूढवान्। किञ्चित्कालं स तत्र देववत् पूजितः, सौख्येन स्थित्वा ज्येष्ठभ्रातरं प्रश्रयेण सुखयन्, सर्वान् सुखेन अवसत्। तत्र आर्यमा पापकृतां दण्डनं यथानियमं अकरोत्, यमः तु शापात् शूद्रत्वं शतसंवत्सरं प्राप। युधिष्ठिरः पुनः राज्यं प्राप्य, पौत्रं कुलपतिं दृष्ट्वा, भ्रातृभिः सह, लोकपालोपमैः, परमसमृद्ध्या आनन्दम् अविन्दत्। एवं गृहेषु आसक्तानां प्रमत्तानां च, अविज्ञातया कालः दुर्निवारः, यथा तथेति, व्यतीयाय। विदुरः तु एतद् दृष्ट्वा धृतराष्ट्रं प्रति अवदत्—“राजन्, शीघ्रं प्रयाहि; पश्य, विपत्तिः आगता। नात्र किंचित् उपायः, न क्वापि, न कदापि; एषः परमः कालः, स एव भगवाञ्, सर्वेषां नः आगतः। येन प्रियतमाः अपि, स्वजीवितेन सह, निगृह्यन्ते, जनाः च अकस्मात् व्यपेयुः; अन्येषां किं वक्तव्यम्, धनादीनां च? पितरः भ्रातरः मित्राणि पुत्राः च सर्वे हताः; यौवनं गतं; त्वं च जरसा उपभुक्तस्वरूपः, अन्यगृहे वससि। अहो, कियद् जीविताशा जिवेषु, येन त्वं, पालकवत्, भीमसेनत्यक्तं अन्नं गृह्णासि। अग्निः दत्तः, दानानि कृतानि, विषं दत्तम्, भार्याः अपमानिताः, भूमिः धनं च हृतम्—येभ्यः प्राणाः अपि अर्पिताः, तेषां किम् अवशिष्टम्? देहः अपि, जीवितुम् इच्छन्, अनिच्छन् अपि, जरया जीर्णः, वस्त्राणि इव जीर्णानि, त्यजिष्यति। यस्य अस्य देहस्य प्रयोजनं नष्टं, स बन्धनात् विमुक्तः, अनासक्तः, यत्र कुत्रापि गच्छन्, तं प्राज्ञं विदुः। स्वकारणात् परकारणात् वा, यो वैराग्यं प्राप्य, स्वात्मनि हरिं स्थापयित्वा, गृहात् निर्गच्छति, स उत्तमः। अतः, त्वं उत्तरदिशं प्रयाहि, अपरिज्ञातमार्गः; अत्र हि कालः गुणप्रभावेन नरान् आकर्षति।” एवं विदुरेण बोधितः धृतराष्ट्रः, स्वजनस्नेहपाशान् छित्त्वा, भ्रात्रा दर्शितेन मार्गेण निर्गतः। सुभलात्मजा धर्मपत्नी, पतिसंयुक्ता, स्वशक्तिं त्यक्त्वा, यथा महात्मानः अन्ते समस्तासक्तिं त्यजन्ति, तं अन्वगच्छत्। अजातशत्रुः सर्वैः सन्धिं कृत्वा, अग्निहोत्राणि चकार, ब्राह्मणान् तिलगोभूमिरूपेण सुवर्णेन च पूजयित्वा, गृहं प्रविश्य, वृद्धान् प्रणमितुं गत्वा, पितरौ सुभलात्मजां च न अद्राक्षीत्। तत्र संजयम् उपविष्टं दृष्ट्वा, सशङ्कितः पप्रच्छ—“गावाल्गणेय, अन्धः वृद्धः पिताऽस्माकं कुत्र गतः? शोकार्ता माता च कुत्र? मम प्रियः बन्धुः विदुरः अपि कुतः गतः? किम्, माम् अमतिमन्तम् अपश्यन्, बन्धुहीनं च, भार्यया सहितः गङ्गां गतः, दुःखात् मोक्षम् इच्छन्?” इति चिन्तयन्, स विषण्णः अभवत्। “पितरि पाण्डौ दिवं गते, अस्माकं पितृव्यौ सर्वान् बान्धवान् पुत्रांश्च रक्षितवन्तौ। ते रक्षकाः अद्य कुतः गताः, अस्मान् परित्यज्य?” इति सः शोकवशात् पप्रच्छ। सूतः उवाच—करुणया च वियोगदुःखेन च अभिभूतः सूतः, अन्तःस्थितं भगवन्तं न पश्यन्, उत्तरं दातुं न अशकत्, शोकाविष्टः। हस्ताभ्यां अश्रूणि प्रक्षालयन्, आत्मानं धृत्वा, संजयः अजातशत्रुं प्रत्युत्तरं ददौ, भगवतः चरणस्मरणेन धैर्यं प्राप्य। संजयः उवाच—“कुलानन्द, अहं तव पितरौ गान्धारीं च न वेद्मि; मया एते महात्मानः मोहिता। ततः महर्षिः नारदः तु तुंबुरुसहितः आगतः। युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह, तं प्राञ्जलिर्भूत्वा, आदरेण पूजयामास। युधिष्ठिरः पप्रच्छ—‘भगवन्, मम पितरौ क्व गतौ? शोकार्ता माता च, तपस्यासक्तचित्ता, क्व गताऽस्ति?’ तदा स नारदः, यथा नौकाध्यक्षः सागरं तरयति, तथा मार्गदर्शनं कृत्वा, इदं वचनम् अवदत्— ‘यथा गावः स्वयमेव रज्ज्वा स्थुणे बद्धाः, तथा भूतानि नामरूपबन्धनैः, भगवदर्थं यजन्ति। यथा क्रीडनकानां संगमवियोगौ क्रीडकस्य इच्छया, तथा जनानां संयोगवियोगौ भगवदिच्छया। यद् इह स्थिरं वा च स्थिरं वा, तत् नास्ति, न तत्र शोचनीयता, मोहात् आसक्तिमात्रात् शोच्यं भवति। अतः, त्वं हृदयदौर्बल्यं मोहजं त्यज; किं तैः दुःखितैः, येन विना ते जीविष्यन्ति? एषः पञ्चभूतात्मकः देहः, कालकर्मगुणाधीनः; सर्पग्रस्तो यथा अन्यं न रक्षेत्, तथा अन्यान् न रक्षेयुः।