गान्धारी, द्रौपदी, हे ब्राह्मण, सुभद्रा, उत्तरा, कृपी च पाण्डुपत्न्यः स्वपुत्रैः स्वबान्धवभिः सह सन्न्यगृह्णन्। ताः सर्वाः प्रमुदिताः सञ्जीवितदेहसम्भावनया समुत्थाय, तमुपसृत्य यथाविधि सस्नेहमभिनन्द्य आलिङ्गनप्रणामैः सत्कारं चक्रुः। विरहविषादवशीकृताः ताः स्नेहवर्षेण नेत्राभ्यामश्रूणि स्रवयन्त्यः, राजा तं सत्कृत्य, आसनं दत्त्वा, स्वागतं चकार। स उपविष्टः, भुक्त्वा, विश्रान्तः सन्, सुखासीनः, राजा युधिष्ठिरः स विनयेन प्रणिपत्य, सर्वेषां सन्निधौ, इदं प्राह। युधिष्ठिर उवाच—भवतः स्मरन्ति वा वयं, ये तवाश्रयात् पुष्टाः, मातरं च सह बहुभिः विषाग्न्यादिदुःखात् रक्षिताः स्मः? कथं भूमौ विचरन् जीवसि? तीर्थराजानि पुण्यक्षेत्राणि च दृष्टानि वा? भगवन्, भक्ताः त्वादृशाः स्वयमपि तीर्थानि, ये हृदि गदाधरं वहन्ति, ते तीर्थान्यपि पुण्यानि कुर्वन्ति। प्रिय, कृष्णाराधकान् बान्धवान् दृष्टवन् वा शुश्रूषमानः? यदवः स्वपुर्यां सुखेन वर्तन्ते वा? एवं धर्मराजेण पृष्टः, स यथानुभूतं सर्वमाख्यात्, परं यदुकुलविनाशं न प्रोवाच। दुःखमप्रियमपि जातं तदनु, दयालुः सन्, परदुःखदर्शनं न शशाक। स किञ्चित्कालं तत्र पूजितः, देववत् सुखेन स्थित्वा, ज्येष्ठभ्रातरं सुखमावहन्, सर्वान् हर्षयन्। आर्यमा पापकृतां दण्डं यथाशास्त्रं चकार, यमः तु शापात् शूद्रभावं वर्षशतम् उपजीवन्। युधिष्ठिरः पुनः राज्यं प्राप्य, पौत्रं वंशे स्थापयित्वा, भ्रातृभिः सह लोकपालवत् परमसमृद्ध्या रममाणः। एवं गृहेषु सक्तानाम्, प्रमत्तानां, तद्व्यवसायेषु मग्नानाम्, दुस्तरः कालः अकस्मात् अपि अतीत्य गच्छन्, न ज्ञायते। विदुरः तद्विज्ञाय, धृतराष्ट्रं प्राह—“राजन्, शीघ्रं प्रयाहि; पश्य, विपदागताऽस्ति। नात्र किञ्चिदुपायोऽस्ति कुतश्चन, कदाचन; एषः सः परमः कालः, भगवान्, योऽस्मान् सर्वान् उपागतः। येन प्रियतमाः अपि प्राणैः सहिताः जिगीषिताः, जनाः सहसा व्यपेयुः; किमुत वित्तादिभिः? पितरः भ्रातरः मित्राणि पुत्राश्च सर्वे हताः; यौवनं गतं; त्वं जरया उपभुक्तात्मा, परगृहे वससि। अहो, जीविताशा कियती, येन त्वं, पालयन् इव, भीमावशिष्टं भोजनं गृह्णासि। अग्निः प्रज्वालितः, दानं दत्तं, विषं दत्तं, भार्याः अपमानिताः, भूमिः वित्तं च हृतम्—कियदवशिष्टं येषां प्राणैः तदर्थं त्यक्तम्? तवेदं शरीरमपि, दुःखित, जीवितुमिच्छन्नपि, अनिच्छन्निव, जरया जीर्णवस्त्रवत् त्यक्ष्यति। यः स्वार्थं शरीरस्य नष्टं ज्ञात्वा, विमुक्तः, बन्धनात् मुक्तः, गन्तव्यदेशमनुद्वीक्ष्य शरीरं त्यजति, स पण्डितः उच्यते। स्वकारणेन परस्य वा कारणेन वैराग्यं प्राप्य, आत्मन्यवस्थितः, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहमुत्सृज्य याति, स उत्तमः। अतः त्वं उत्तरदिशं प्रयाहि, मार्गं परैर्न ज्ञायमानम्; अत्र हि गुणवशात् कालः पुरुषान् नयति। एवमुक्त्वा विदुरेण प्रबोधितः धृतराष्ट्रः, स्वजनस्नेहपाशान् छित्वा, भ्रातृदर्शितेन मार्गेण निर्गतः। सुबालकन्या धर्मपत्नी पतिं अनुगम्य, स्वसामर्थ्यदण्डं परित्यज्य, यथा साधवो जीवितासक्तिं अन्ते त्यजन्ति, तथैव अन्वगच्छत्। अजातशत्रुः सर्वैः सन्धिं कृत्वा, अग्निहोत्राणि चकार, विप्रान् तिलैः, गवां, भूम्या, सुवर्णेन च पूजयित्वा, गृहं प्रविश्य, वृद्धान् प्रणम्य, पितरं न ददर्श न च सुबालकन्याम्। तत्र सञ्जयं उपविष्टं दृष्ट्वा, स चिन्तायुक्तः पप्रच्छ—“गावाल्गणे, कुतः स वृद्धपिता, दृष्टिहीनः? कुतः सा माता, मृतपुत्रविलपिता? कुतः मम मातुलः, बन्धुः? कच्चित्, मामज्ञानिनं ज्ञात्वा, बन्धुविहीनं च, भार्यया सह गङ्गां गतः, दुःखात् मोक्षं काङ्क्षन्?” इति चिन्तया मुहूर्तं दुःखेन विव्यथे। “पितरि पाण्डौ दिवं गते, अवयोरनुजौ सर्वान् बान्धवान् पुत्रांश्च आपद्भ्यः रक्षितवन्तौ। ते रक्षकाः कुतः गताः, अस्मान् परित्यज्य?” इत्युक्त्वा, सूतः सञ्जयः, करुणया विरहवेदनया च पीडितः, हृदि भगवन्तं न पश्यन्, प्रत्युत्तरं दातुं न शशाक। स हस्ताभ्यां अश्रूणि मृद्नन्, धैर्येणात्मानं स्थापयन्, भगवत्पादस्मरणं कृत्वा, अजातशत्रवे प्रत्युवाच। सञ्जय उवाच—“हे कुलप्रदीप, तव मातरौ गान्धारी च कुतः गताः, न जानामि; मया एते महात्मानः मोहिता इव। ततः तत्र नारदः महर्षिः तुंभुरुणा सह समुपागच्छत्। तमुपसंगम्य, युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह, विधिवत् पूजयामास। युधिष्ठिरः प्राह—‘भगवन्, न वेद्मि कुतः पितरौ गतौ, न च मातरं मृतपुत्रविलपितां, तपस्यां स्थितां, कुतः गतां।’ तदा, स महान् नारदः, नौकायामिव पथमुपदर्शयन्, वचः प्राह। ‘यथा गावः स्वयमेव रज्जुभिः स्थाणौ बद्धाः, तथा जीवाः नामरूपबन्धनैः बद्धाः, भगवदर्थं यज्ञकर्माणि कुर्वन्ति। यथा क्रीडनकानां संयोगवियोगौ क्रीडकस्य इच्छया भवतः, तथा जनानां संगवियोगौ भगवतः इच्छया एव। यदिदं स्थिरमस्थिरं वा मन्यसे, तदन्यथाभूतं; मोहजन्यस्नेहात् विना शोचनीयम् नास्ति। अतः त्वं, प्रिय, अज्ञानजनितं हृदयदौर्बल्यं त्यज; ये त्वया शोच्याः, ते त्वदृते किमपि न शक्नुवन्ति।