अहं तव अनादिम् अनन्तम् सत्यम् आत्मानम् नमामि, यस्य शक्त्या जगतः सृष्टिः स्थितिः संहरणं च सम्पद्यते, यस्य स्तुतिः स्वर्गाधीशैः ब्रह्मेन्द्रशिवादिभिः अपि दुर्ग्राह्या, हे अच्युत! त्वाम् नमामि। नित्यं देवदेवानां परमं नमः, यस्य स्वशक्त्या नूतनया स्थावरजङ्गमं विश्वं स्वयमेव सृज्यते, यस्य धाम केवलं भाग्यवन्तः अनुभवन्ति। व्यासपुत्रं नमामि, यस्य मनः आत्मानन्दे निमग्नम्, सर्वेषु निर्लिप्तम्, अजितस्य भगवतः रम्यलीलया आकृष्टः, यस्य करुणया इदं पुराणं प्रकाशितम्, सत्यम् दीपः, सर्वपापहरः। सूतोऽवदत्—विदुरः तीर्थयात्रायां मैत्रेयात् आत्मपथं ज्ञात्वा, तया ज्ञानकामः सन्तुष्टः हस्तिनापुरं पुनः आगच्छत्। यावत् विदुरः कौशारवस्य समीपे प्रश्नान् अपृच्छत्, तावत् गोविन्दे अनन्यभक्तिः तस्य अभवत्, ततः प्रश्नान् उपरराम। तस्य बान्धवम् आगतम् दृष्ट्वा धर्मपुत्रः भ्रातृभिः सह, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, सूतः, कृपः, पृथा च, गान्धार्याः द्रौपदी, शुभद्रा, उत्तरा, कृपी, पाण्डुपत्नीः पुत्रैः अन्यैः च सह, सर्वे हर्षेण उत्थाय, जीवितं यथा पुनः शरीरं प्रविष्टम्, सम्यक् उपेत्य, आलिङ्गनप्रणामैः तं अभिवाद्य। वियोगविह्वलाः स्निग्धाश्रुपातं कृतवन्तः, राजा तं आसनं दत्त्वा सत्कारं कृतवान्। तस्य भोजनं विश्रान्तिं च कृत्वा, सुखासीनं दृष्ट्वा, राजा विनयेन प्रणम्य, सर्वे शृण्वन्तः, वाक्यम् अब्रवीत्। युधिष्ठिरः उवाच—अस्मान् स्मरसि वा, ये तव आश्रयात् समृद्धाः, मातरं च सहिताः विषाग्न्यादिभिः बहुभिः आपद्भ्यः रक्षिताः? कथं भूमौ विचरन् जीवितम् उपायः कृतः? तीर्थप्रधानानि क्षेत्राणि च दृष्टानि वा? हे प्रभो, भगवत्परायणाः भक्ताः तीर्थानि एव, तेषां हृदि गदाधरः स्थितः, तेन तीर्थानि अपि पावनानि भवन्ति। प्रिय, कृष्णाराधकः बान्धवः दृष्टः वा, श्रुतः वा? यदवः स्वनगर्यां सुखेन वर्तन्ते वा? इति धर्मराजेन पृष्टः, विदुरः यथानुभूतम् सर्वम् आचष्ट, यदुवंशविनाशम् विना। दुःखकरं असह्यं घटितम् अपि, करुणया तद् न आवेदयत्, परदुःखदर्शने अशक्तः सन्। किञ्चित्कालं तत्र तिष्ठन्, पूजितः सुखी देववत्, ज्येष्ठस्य हितं, सर्वेषां सुखं च ददात्। आर्यमा दण्डं दातृभ्यः यथायोग्यं अकरोत्, यमः शापात् शूद्रभावं शतवर्षं धारयामास। युधिष्ठिरः राज्यं पुनः प्राप्य, पौत्रं कुलपारम्पर्ये स्थाप्य, भ्रातृभिः लोकपालोपमैः सह, परमसमृद्ध्यां प्रमुदितः। गृहेषु आसक्तानां, प्रमत्तानां, तादृशेषु प्रवृत्तेषु, दुर्धर्षः कालः अपश्यमानः, अनायासेन गतः। विदुरः तद् अवलोक्य, धृतराष्ट्रं उवाच—राजन् शीघ्रं प्रयातव्यम्; पश्य, आपद् आगता। अत्र न किञ्चन उपायः, न किञ्चन स्थानात्, न किञ्चन काले; एषः परमकालः, भगवान्, सर्वेषां आगतः। येन प्रियतमाः अपि, आत्मनः सह, आकृष्टाः, जनाः सहसा वियुज्यन्ते; अन्येषां, धनादीनां, किं वदामि? पितरः, भ्रातरः, मित्राणि, पुत्राः—सर्वे हताः; युवावस्था गताः; आत्मा जरया ग्रस्तः; परगृहे वसति। अहो, जीविताशा कियद्, येन भर्ता इव, भीमेनोपरिष्टं अन्नं स्वीकुर्याः। अग्निः दत्तः, दानं कृतम्, विषं दत्तम्, पत्न्यः अपमानिताः, भूमि-धनं च हरितम्—यावत् तदर्थं प्राणदातृणां किम् अवशिष्टम्? देहः अपि, हे दीन, जीवितुम् इच्छन्, अनिच्छन् अपि, जरया क्षीणः, वासांसि जीर्णानि इव, त्यजति। यः सर्वार्थं हान्यं देहस्य प्राप्य, विरक्तः मुक्तबन्धः, देहं गन्तव्यं चिन्तयन् न त्यजति; सः पण्डितः। स्वकारणात् परकारणात् वा, विमूढः आत्मवान्, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहं त्यजति; सः उत्तमः। तस्मात् उत्तरेण दिशं गन्तव्यम्; मार्गः अन्यम् अनजानन्; अत्रतः कालः गुणैः जनान् आकर्षति। एवं, राजा धृतराष्ट्रः, विदुरस्य सूचितः, स्नेहबन्धं छित्वा, भ्रातृदर्शितं मार्गं प्राप। सुभलस्य धर्मपत्नी, पतिसंनिष्ठा, तं अनुगता, स्वशासनदण्डं त्यक्त्वा, यथा साधवः अन्ते सर्वसंगं त्यजन्ति। अजातशत्रुः सर्वैः शत्रुभिः शान्तिं कृत्वा, अग्निहोत्रं च, तिलगोम्यादिभिः ब्राह्मणान् सत्कृत्य, गृहं प्रविष्टः, ज्येष्ठान् नमस्कृत्य, पितरं सुभलपुत्रीं च न ददर्श। तत्र संजयम् उपविष्टम् दृष्ट्वा, सः सशङ्कः पप्रच्छ—हे गावल्गण, दृष्टिहीनः पिताऽस्माकं कुत्र? माता, पुत्रशोकात् व्यथिता, कुत्र? मम मित्रः च uncle, कुत्र गतः? किम्, मां विमूढं, बान्धवहीनं ज्ञात्वा, पत्नी सहितः गङ्गां गतः, दुःखपरिहाराय? इति चिन्तयन्, शोकम् आपन्नः। पिता पाण्डु गतः, तदा uncle मित्राणि पुत्रान् रक्षितवन्तः; ते रक्षकाः इदानीं कुत्र गताः? सूतोऽवदत्—दया, वियोगदुःखात्, सूतः भगवत्स्वरूपं अन्तः न पश्यन्, उत्तरं दातुं न शशाक, दुःखेन अभिभूतः। हस्ताभ्यां अश्रूणि प्रक्षालयन्, आत्मानं स्थिरीकृत्य, संजयः अजातशत्रुं प्रत्युवाच, भगवत्पादस्मरणं कृत्वा। सञ्जयः उवाच—हे कुलरमणीय, पितरौ गान्धार्याः च निर्णयं न जानामि; महात्मभिः मोहितः अस्मि। ततः नारदः तुंम्बुरु सहितः आगतः; युधिष्ठिरः भ्रातृभिः सह, उत्थाय, तं ऋषिं पूजयामास।