एवं भगवतः उपदिष्टं परमं स्थानं द्विजः भक्तियुक्तः यः पुराणसंग्रहम् अधीयते स तत् प्राप्नोति। ब्राह्मणः अध्ययनात् ज्ञानं प्राप्नोति, क्षत्रियः समुद्राधिपत्यं, वैश्यः वित्तस्वाम्यं, शूद्रः पापमुक्तिं च। अन्यत्र हरेः, सर्वेश्वरस्य, कलिमलसमूहदाहकस्य, न सततं कीर्तनं विद्यते; किन्तु अत्र तु, सर्वरूपिणः भगवतः, कथा-प्रसङ्गे श्लोकशः विस्तृतं पाठनं क्रियते। अहं अजाय, अनन्ताय, सत्यमात्मने, यस्य शक्त्या सृष्टिस्थितिलयाः सम्पद्यन्ते, यस्य स्तुतिर्दिव्यैः अपि ब्रह्मेन्द्रशिवादिभिः दुर्ग्राह्या, अच्युताय नमः। नित्याय देवेशाय, यस्य नूतनार्जितया शक्त्या स्थावरजङ्गमं विश्वं स्वयमेव निर्मितं, यस्य धाम केवलं पुण्यैः ज्ञायते, तस्मै नमः। व्यासपुत्रं नमामि, यस्य चित्तं स्वानन्दे लीनं, सर्वस्मात् विमुक्तं, अजितस्य लीलया आकर्षितं, यस्य करुणया अस्मदर्थं पुराणं प्रकाशितं, यः सत्यदीपः पापनाशकः। सूतः उवाच — विदुरः, तीर्थयात्रायां मैत्रेयात् आत्ममार्गं शृत्वा, तया ज्ञानकामः संतुष्टः, हस्तिनापुरं प्रतिजगाम। यावत् विदुरः कौशारवस्य समीपे प्रश्नान् अपृच्छत्, तावद् गोविन्दे एकनिष्ठां भक्तिं प्राप्तवान्, ततः तान् प्रश्नान् विरराम। स्नातकः कुटुम्बी विदुरस्य आगमनं दृष्ट्वा, धर्मपुत्रः भ्रातृभिः सहितः, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, सूतः, कृपः, पृथा, गान्धारी, द्रौपदी, ब्राह्मण, सुभद्रा, उत्तरा, कृपी, पाण्डुपत्नीः अन्याः च, पुत्रैः स्त्रीबन्धुभिः सह, हर्षोत्कर्षेण उत्थाय, जीवितमिव पुनः प्राप्तम् इव, तं समीपं गत्वा, आलिङ्गनैः प्रणामैः च यथायोग्यं सत्कृतवन्तः। वियोगस्मृत्या स्नेहबाष्पधाराभिः प्रमुदिताः, राजा तं आसनं दत्त्वा सत्कारं कृतवान्। भुक्त्वा, विश्रान्त्वा, सुखासीनं तं दृष्ट्वा, राजा विनयेन नमन्, सर्वे शृण्वन्तः, भाषितवान्। युधिष्ठिरः उवाच — किं त्वं स्मरसि नः, यः तव आश्रये जीविताः, मातृसहिताः, विषाग्न्यादिभिः बहुशः संकटात् रक्षिताः? कथं भूमौ विचरन् जीवितः? तीर्थानि क्षेत्राणि च गत्वा दृष्टवान् वा? भगवन्, तव भक्ताः स्वयं तीर्थरूपाः; तैर् हृदि गदाधरः वह्यमानः, तीर्थानि अपि पवित्राणि क्रियन्ते। प्रिय, किं कृष्णाराधकबन्धवः दृष्टाः शृताः वा? यदवः स्वनगरे सुखिनः वा? एवं धर्मराजेन पृष्टः, विदुरः यथानुभूतं सर्वं क्रमशः वर्णितवान्, यदुवंशविनाशं तु न उवाच, दयावशात्, परदुःखदर्शनम् अशक्नुवन्। किञ्चित् कालं स तत्र देववत् पूजितः सुखी, ज्येष्ठस्य कल्याणं, सर्वेषां हर्षं च विधाय स्थितवान्। आर्यमा दण्डं दुष्टेषु यथायोग्यं अकरोत्, यमः तु शापात् शूद्रभावं शतवर्षं धृतवान्। युधिष्ठिरः राज्यं पुनः प्राप्त्वा, पौत्रं वंशधरं दृष्ट्वा, भ्रातृभिः लोकपालोपमैः सहितः, परमसमृद्धौ हर्षितः। एवं गृहेषु आसक्तानां, प्रमादिनां, तादृशेषु कर्मसु लीनानां, काले अत्यन्तदुर्गमे, अनवबोधेन, कालः गच्छति। विदुरः तद् दृष्ट्वा, धृतराष्ट्रं उवाच — राजन्, शीघ्रं प्रस्थानं कुरु; पश्य, आपद् आगता। इह किंचिद् उपायः नास्ति, न कदापि, न क्वचित्; एषः परमकालः, भगवन्, सर्वेषां आगतः। येन स्वजनाः अपि, प्राणैः सहिताः, उपहृताः, जनाः अकस्मात् वियुज्यन्ते; किं वित्ताद्यैः अन्यैः? पितरः, भ्रातरः, मित्राणि, पुत्राः — सर्वे हताः; युवावस्था गतवती; आत्मा वृद्ध्याः क्षीणः; परगृहे वससि। अहो, जीविताशा कियती, येन त्वं भृत्यवत् भीमेन अवशिष्टं अन्नं गृह्णासि। अग्निः दत्तः, दानं कृतम्, विषं दत्तम्, पत्न्यः लज्जिताः, भूमिः वित्तं च हृतम् — येषां तु जीवितं तदर्थं दत्तम्, तेषां किं शेषम्? तव शरीरं, दीन, जीवितुम् इच्छन्, अनिच्छन् अपि, वृद्ध्याः क्षीणम्, वस्त्राणि जीर्णानि इव, त्यक्तुम् इच्छति। यः शरीरस्य प्रयोजनं नष्टम्, विमुक्तः, निर्बन्धः, गन्तव्यं न चिन्तयन्, त्यजति; स ज्ञः उच्यते। यः स्वकारणात् अथवा परकारणात्, वैराग्यं प्राप्तः, आत्मवान्, हृदि हरिं स्थापयन्, गृहं त्यजति; स उत्तमः। अतः, उत्तरेण दिशायाः प्रस्थानं कुरु, अन्यैः अज्ञातमार्गः; अत्रतः कालः गुणप्रभावात् जनान् अपहरति। एवं धृतराष्ट्रः, विदुरस्य बुद्धिमता भ्रात्रा जागृतः, स्वजनबन्धनानि छित्वा, भ्रातृदर्शितमार्गे प्रस्थितवान्। सुबलकन्या धर्मपत्नी, पतिसकाशं गच्छन्ती, स्वधर्मदण्डं त्यक्त्वा, यथा साधवः अन्ते सर्वसंगं त्यजन्ति। अजातशत्रुः, सर्वैः शत्रुभिः शमं कृत्वा, अग्निहोत्रं कृत्वा, ब्राह्मणान् तिलगोम्यभूमिहिरण्यैः सत्कृत्य, स्वगृहं प्रविश्य, वृद्धान् नमस्कृत्य, पितरं मातरं च तथा सुबलकन्यां न दृष्टवान्। तत्र संजयम् उपविष्टं दृष्ट्वा, दीनः, पप्रच्छ — गावल्गण, कुत्र नः वृद्धः पिताः, दृष्टिहीनः? कुत्र माता, पुत्रशोकात् दीनः? कुत्र च काका, मित्रः? किम्, मम अज्ञानिनं, कुटुम्बविहीनं, ज्ञात्वा, पत्न्या सह गङ्गां गत्वा, दुःखमुक्तिं इच्छन्ति? पितुः पाण्डोः निधनानन्तरं, काकाः सर्वान् मित्रपुत्रान् आपद्भ्यः रक्षितवन्तः; ते रक्षकाः इदानीं अस्मान् विहाय कुत्र गताः? सूतः उवाच — दया, वियोगदुःखात्, सूतः भगवन् आत्मनि न दृष्ट्वा, उत्तरं दातुं न शक्नुवन्, शोकात् मूढः अभवत्।