द्विजः यदि ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदं च अधीतवान् भवति, सः मधु, घृतं, क्षीरधाराभिः फलं प्राप्नोति। यदि तु भक्त्या द्विजः एतत् पुराणसंग्रहम् अधीयते, सः भगवता यः परमधाम उक्तम्, तत् प्राप्नोति। अध्ययनात् ब्राह्मणः ज्ञानं प्राप्नोति, क्षत्रियः समुद्रस्य ऐश्वर्यं, वैश्यः वित्तस्य प्रभुत्वं, शूद्रः पापात् शुद्धिं प्राप्नोति। अन्यत्र हरिः, सर्वेश्वरः, यः कलिमलानिकायं दहति, तस्य कीर्तनं सततं न दृश्यते; किन्तु अत्र तु, भगवतः सर्वात्मनः रूपं, कथा-क्रमेण श्लोकशः विस्तरेण गायते। अहं तव अजायमानस्य अनन्तस्य सत्यमात्मनः नमामि, यस्य शक्त्या जगतः सृष्टि-स्थिति-प्रलयः क्रियते, यस्य स्तुतिः ब्रह्मेन्द्रशिवादिभिः अपि दुर्ग्राहा, अच्युत। भगवतः देवेषु परमस्य, यस्य स्वशक्तिः नूतनसंचिता स्थावरजङ्गमं विश्वं स्वात्मनि रचयति, यस्य धाम केवलं भाग्यवन्तः अनुभवन्ति, तस्य नित्यस्य नमः। व्यासस्य पुत्रं नमामि, यस्य मनः स्वसुखे लीनं, सर्वविषयात् विमुक्तं, अजेयभगवत्सुन्दरलीलया आकृष्टं, यस्य करुणया एष पुराणः सत्यदीपः सर्वपापहरः प्रकाशितः। सूतेन उक्तम्—विदुरः, तीर्थयात्रायाम् मैत्रेयात् आत्मपथं श्रुत्वा, तया ज्ञानकामः सन्तुष्टः, हस्तिनापुरं पुनः आगतः। यावत् विदुरः कौषारवस्य समीपे प्रश्नान् पृष्टवान्, तावत् गोविन्दे एकनिष्ठां भक्तिं उपजजनम्, ततः सः तान् प्रश्नान् अवसारितवान्। तस्य स्वजनस्य आगमनं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः भ्रातृभिः सह, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, सूतः, कृपः, पृथा, गान्धार्याः, द्रौपद्याः, सुभद्रायाः, उत्तरायाः, कृप्याः, पाण्डुपत्नीनां पुत्रीभिः, अन्यैः च, सर्वे हर्षवेशेण उत्थाय, तं यथायोग्यं समीपं गत्वा, आलिङ्गनं प्रणामं च कृतवन्तः। वियोगात् तृष्णया आक्रान्ताः, ते प्रेमाश्रूधारां मुमुचुः; राजा तं सत्कार्य आसनं दत्त्वा, स्वागतं कृतवान्। विदुरः यदा भोजनं कृत्वा, विश्रान्तः, सुखासीनः अभवत्, तदा राजा विनयेन नमन्, सर्वेषां श्रोतृणां मध्ये, भाषितवान्। युधिष्ठिरः उक्तवान्—'स्मरसि नः, यः तव आश्रयात् सन्तः, मातृभिः सह, विषाग्निप्रभृतिभिः बहुधा आपद्भ्यः रक्षिताः?' 'कथं भूमौ विचरन् जीवितवान्? तीर्थानि क्षेत्राणि च गत्वा दृष्टवान् वा?' 'भक्तजनाः त्वं स्वयम् तीर्थः; तव हृदये गदाधरं वहन्, तीर्थानि अपि पावयसि।' 'सखे, कृष्णाराधकाः मित्रबान्धवाः दृष्टाः वा? यदवः स्वपुरी सुखेन वसन्ति वा?' एवं धर्मराजेन पृष्टः, विदुरः यथानुभूतं सर्वं क्रमशः वर्णितवान्, यदुवंशविनाशं तु न उक्तवान्। दुःखदं असह्यं घटितम् अपि, दयया तान् दुःखं न दर्शयितुम् अशक्नुवन्, तेन न उक्तम्। किञ्चित्कालं सः तत्र, देववत् पूजितः, सुखी, ज्येष्ठस्य हितं, सर्वेषां हर्षं च उपजनयन् अवसत्। आर्यमा दण्डं यथायोग्यं दत्तवान्, यमः तु शापात् शूद्रभावं शतवर्षाणि धृतवान्। युधिष्ठिरः राज्यं पुनः प्राप्त्वा, पौत्रं कुलपरम्परायाम् अधिकारिणं दृष्ट्वा, भ्रातृभिः लोकपालोपमैः सह, परमसमृद्ध्यां हृष्टः अभवत्। एवं गृहेषु आसक्तानां, प्रमत्तानां, तादृशेषु प्रवृत्तिषु, कालयः, अतिवेध्यः, अप्रत्यभिज्ञातः, गच्छति। विदुरः तद् अवलोक्य, धृतराष्ट्रं उवाच—'राजन् शीघ्रं निर्गच्छ; पश्य, भयं आगतम्।' 'अत्र उपायः नास्ति, न कस्यचित्, न कदाचित्; एष कालः, परमेश्वरः, सर्वेषां आगतः।' 'येन स्वजनः अपि, प्राणैः सह, अभिभूतः, जनाः सहसा वियुज्यन्ते; कोऽन्यस्य, वित्तादेः, किं वदामि?' 'पितरः, भ्रातरः, मित्राणि, पुत्राः—सर्वे हताः; यौवनं गतम्; आत्मा वृद्ध्याः उपभुक्तः; परगृहे वससि।' 'अहो, जीविताशा कितनी, येन त्वं भृत्यवत् भीमस्य अवशिष्टं भोजनं स्वीकरोषि।' 'अग्निः दत्तः, दानं कृतम्, विषं दत्तम्, पत्न्यः अपमानिताः, भूमिः वित्तं च हृतम्—यः तदर्थं प्राणान् दत्तवान्, तस्य किं शेषम्?' 'एवम् अपि शरीरम्, जीवितेच्छया, अनिच्छन्, वृद्ध्याः क्षीणम्, वस्त्राणि जीर्णानि यथा, त्यजति।' 'यः शरीरस्य प्रयोजनं ह्रासयित्वा, विमुक्तः, बन्धनात् मुक्तः, गच्छति, गन्तव्यं न चिन्तयन्, सः ज्ञानी उच्यते।' 'यः स्वस्य वा परस्य वा कारणात्, विमूढः, आत्मवान्, हृदि हरिं स्थापयित्वा, गृहं त्यजति, सः उत्तमः।' 'तस्मात्, उत्तरेण दिशं गच्छ; मार्गः अन्यैः अज्ञातः; अत्र हि, गुणैः कालः पुरुषान् हरति।' एवं धृतराष्ट्रः, विदुरस्य प्रबुद्धः, स्वजनबन्धनं छित्वा, भ्रातृप्रदर्शितं मार्गं गतवान्। सुभलपुत्री धर्मपत्नी, पतिसंयुक्ता, तं अनुगता, दण्डं त्यज्य, यथा साधवः अन्ते सर्वसङ्गं त्यजन्ति। अजातशत्रुः, सर्वैः सह शमं कृत्वा, अग्निहोत्राणि कृतवान्, ब्राह्मणान् तिलैः, गोभिः, भूम्या, सुवर्णेन च सत्कृत्य, गृहं प्रविश्य, ज्येष्ठान् नमस्कृत्य, पितरं मातरं च, सुभलपुत्रीं च न अपश्यत्। तत्र संजयम् उपविष्टं दृष्ट्वा, सः सशङ्कः पप्रच्छ—'गावल्गण, कः अस्माकं वृद्धः पिता, दृष्टिहीनः?' 'माता, शोकिता, पुत्रवधात् दुःखिता, कुतः? माम् अज्ञं, स्वजनहीनं, मन्यन्ते वा? तौ, पत्न्या सह, गङ्गां गतवन्तौ, दुःखमुक्त्यर्थम्?' इति चिन्तयन्, शोकमग्नः अभवत्। 'पितुः पाण्डोः निधनात्, काकाः सर्वान् मित्रपुत्रान् आपद्भ्यः रक्षितवन्तः; ते रक्षकाः इदानीं कुतः गतवन्तः, अस्मान् त्यक्त्वा?