कलियुगे तव पुत्रौ द्वौ अनवधानात् दुर्बलौ वृद्धौ च जातौ, किन्तु त्वं मा शुचः—अहं किञ्चिदुपायं चिन्तयिष्यामि। हे सुन्दरी, न हि कलियुगस्य तुल्यम् अन्यत् किञ्चन युगं; तस्मिन्नहं त्वां सर्वेषु गृहेषु, सर्वेषां जनानां मध्ये स्थापयिष्यामि। तदा अन्यान् धर्मान् परित्यज्य, महोत्सवान् प्राधान्येन गृह्णन्, न अहं हरिं सेविष्ये, न च त्वां लोके प्रवर्तयिष्यामि। ये च जीवाः कलियुगे त्वया सह वर्तन्ते, ते पापिनोऽपि सन्तः, निःशङ्कं कृष्णस्य देवालयं यास्यन्ति। ये च येषां हृदये सदा प्रेमरूपा भक्ति वर्तते, तेषां अपवित्राः अपि स्वप्नेऽपि न बाधन्ते। न भूताः, न प्रेताः, न पिशाचाः, नापि दानवाः, नासुराः, येषां मनसि भक्ति संनिहिता, तान् स्पर्शमात्रेणापि न जयन्ति। न तपसा, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभ्यां, केवलं भक्त्या एव हरिः लभ्यते; अस्य प्रमाणं गोप्यः एव। सहस्रशः मनुष्यजन्मानन्तरं भक्तौ प्रेम जायते; कलियुगे भक्त्या भक्त्या—भक्त्या एव कृष्णः साक्षात् भवति। ये भक्तिद्वेषिणः, ते त्रिषु लोकेषु पतन्ति; एकदा दुर्वासाः अपि भक्तनिन्दया दुःखं प्राप। पर्याप्तं व्रतानां, पर्याप्तं तीर्थयात्राणां, पर्याप्तं योगानां, पर्याप्तं यज्ञानां, पर्याप्तं ज्ञानचर्चायाः—भक्तिः एव मोक्षदायिनी। एवं नारदेन स्वभावोऽस्याः निश्चितः श्रुत्वा, सा सर्वमङ्गला नारदं प्रत्युवाच। भक्तिः उवाच—"हे नारद, धन्यः त्वं! तव मयि प्रेम नित्यं स्थिरम्। अहं त्वां कदापि न त्यक्ष्यामि; सदा तव हृदये स्थास्यामि। हे करुणासिन्धो, त्वया मम दुःखं क्षणेन नष्टम्। मम द्वौ पुत्रौ चेतन्यहीनौ—तौ बोधय, बोधय।" एवमुक्त्वा तया, नारदः करुणया परिपूर्णः, तौ द्वौ बोधयितुं प्रचक्रमे, अङ्गुलिप्रदेशेन तौ स्पृशन्। तयोः कर्णसंनिकर्षे स्वमुखं स्थाप्य, सः उच्चैः व्याहरत्—"हे ज्ञान, शीघ्रं उत्तिष्ठ! हे वैराग्य, उत्तिष्ठ!" वेदवेदान्तगीताभिः पुनः पुनः जपन्, तौ बोधयितुं यत्नं चकार; यत्नेन किञ्चित् तौ उत्थितौ। तौ च नेत्रे उद्घाटयितुं अशक्तौ, हंसवत् जृम्भमाणौ, कृशाङ्गौ, शुष्ककाष्ठसमानधूम्रतनू, पुनः निद्रायामग्नौ। तौ क्षुधया कृशौ, पुनः निद्रायां मग्नौ दृष्ट्वा, मुनिः चिन्तायामग्नः, किं कर्तव्यं इति विचारयामास। "कथमियं निद्रा, कुतः एषा वृद्धता?" इति चिन्तयन्, भार्गवः गोविन्दं स्मर्तुं प्रचक्रमे। तस्मिन्नेव काले, दिव्यं वाक्यं नभसि श्राव्यं जातम्—"हे मुने, मा शुचः। तव प्रयासः निष्फलः न भविष्यति, न संशयः।" "अस्य हेतोः, हे सुरर्षे, पुण्यकर्माणि कुरु। पुण्यैः भूषिताः साधवः तव कृत्यं प्रकाशयिष्यन्ति।" "तत्कर्मणि कृतमात्रे, तयोः निद्रावृद्ध्यौ क्षिप्रं गमिष्यतः, भक्तिश्च सर्वत्र प्रवर्तिष्यते।" एवं स्फुटं दिव्यं वाक्यं सर्वैः श्रुत्वा, नारदः विस्मितः, "एतन्मया न ज्ञातम्" इति उवाच। नारदः उवाच—"एतेनापि दिव्यवचसा रहस्यमेव रक्षितम्। किं तदुपायः, किं तद्विधेयम्, येन तयोः कार्यं सिध्येत?" "कुत्र पुण्याः प्राप्यन्ते, केन प्रकारेण ते उपायं दास्यन्ति? अहं किमत्र कर्तव्यम्, यथा दिव्यवाक्येन उक्तम्?" सूतः उवाच—तौ तत्र स्थाप्य, मुनिः नारदः यत्र यत्र तीर्थानि, तत्र तत्र गत्वा, मार्गे मार्गे महर्षीन् पृच्छन् विचचार। तदाख्यानं सर्वैः श्रुतम्, किन्तु चिन्त्य, कोऽपि न व्याहरत्। केचित् अशक्यम्, केचित् दुरवबोधमिति, केचित् मूकाः, केचित् पलायिताः। त्रिषु लोकेषु महद्विस्मयकरं कोलाहलं जातम्; वेदवेदान्तगीतघोषेण जागृतम्। यदा भक्तिज्ञानवैराग्यत्रयं न जातम्, तदा जनाः कर्णात्कर्णं शशंसुः—"न अन्यः उपायः।" नारदेन योगिना अपि न ज्ञातम्, तर्हि अन्यैः कथं वक्तुं शक्यम्? एवं मुनिगणैः पृष्टः, तददुराप्यं निश्चितम्, प्रकाशितं च। ततः चिन्तया व्याकुलः, सः बदरीवनं जगाम, तत्र तस्यार्थाय तपः कर्तुं निश्चितवान्। तत्रैव सः संकःप्रमुखान् महर्षीन्, सूर्यकोटिप्रभान्, समक्षं दृष्ट्वा, तेषां श्रेष्ठः मुनिः वाक्यम् उवाच। नारदः उवाच—"अद्य महानुभावेन भवन्तः दृष्टाः। हे कुमाराः, शीघ्रं कृपया वदत।" "यूयं योगिनः, विज्ञाः, पञ्चसंयमसमन्विताः, प्राचीनानां अपि पूर्वजाः।" "सदैव वैकुण्ठनिलयाः, हरिगुणगानरता, लीलामृतमदन्विताः, तस्यैव कथायाः हेतुना जीवितवन्तः।" "ये हि हरिनाम सदा वदन्ति, तेषां कालकृतं जरां न बाधते।" "तेषां भ्रुकुटिमात्रेण, हरिद्वारपालकौ तदा क्षिप्रं पादयोः पतितौ; तयोः कृपया, तौ पुनः पुरीं प्रत्यागच्छतुः।" "अहो, योगभाग्येन अहं भवन्तः अत्र दृष्टवान्; दीनस्य मयि कृपां दर्शयितुमर्हथ।" "यदुक्तं दिव्यवचसा—तस्य उपायः कः? सः केन प्रकारेण साध्यः? विस्तारतः वक्तुमर्हथ।