राजा युधिष्ठिरः हर्षपूर्णचित्तः सन् बालकस्य जातकर्मदिने ब्राह्मणैः—धौम्यकृपमुख्यैः—जातकचक्रं निर्माप्य, शुभकर्माणि च कारयामास। स धर्मविदां श्रेष्ठः राज्ञः स्वधर्मानुसारं सुवर्णं गावः भूमिः ग्रामाः गजाः अश्वाः स्वाद्वन्नानि च तस्मिन् पुण्ये जन्मस्थले ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। तैः तर्पितैः ब्राह्मणैः स विनयशीलः राजा इत्युक्तः—“पौरुषेयं वंशे त्वयि एष एव विशेषः। दैवबलात् श्वेतकेशस्य अन्तकाले, सर्वशक्तिना विष्णुना तव कल्याणाय अयं प्रेषितः। अतः स विष्णुरात इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति, न संशयः; महान् भक्तः, महात्मा च स्यात्।” ततः युधिष्ठिरः पप्रच्छ—“किमेष बालः अस्माकं वंशस्य पुण्यश्लोकानां राजर्षीणां धर्ममार्गमनुवर्तिष्यते, ये साधुभिः पण्डितैश्च कीर्त्यन्ते?” ब्राह्मणाः ऊचुः—“पार्थपुत्र! अयं जनानां रक्षिता भविष्यति, मनुष्येषु इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणभक्तः सत्यवादी च रामवत्। दातारः शरण्यश्च शिबेरिव औशीनरः, यशः प्रवर्तयिता च स्यात् दुष्यन्तसूनुरिव याज्ञिकेषु। धनुष्मतां श्रेष्ठः, उभयोः अर्जुनयोः समः, अग्निवत् दुर्जयः, समुद्रवत् दुस्तरः च। मृगेन्द्रवत् शूरः, हिमालयवत् स्थिरः, पृथिव्यां समः क्षमायाः, मातापितृवत् सहिष्णुः। पितामहसमो निष्पक्षः, शिववत् प्रसादशीलः, सर्वभूतानां शरणं, लक्ष्म्याः पतिवत् ईश्वरः। कृष्णनिष्ठः, सर्वगुणसम्पन्नः, रन्तिदेववत् उदारः, ययातिवत् धर्मात्मा। बलौ बलिरिव धृतिमान्, भक्तौ प्रह्लादसमः, अश्वमेधयागाः करिष्यति, वृद्धसेवावान् च। राजर्षीणां प्रवर्त्ता, पथभ्रष्टदण्डकृत्, धर्माय कलिं भूमौ निगृह्णाति। तक्षकप्रेषितेन मुनिपुत्रेण मृत्युसमाचारे ज्ञाते, सर्वसङ्गं त्यक्त्वा हरिधाम प्राप्स्यति। आत्मतत्त्वजिज्ञासया व्यासपुत्रात् श्रुत्वा, गङ्गायां देहमुत्सृज्य, निर्भयः सः साक्षात् गच्छति। एवं राज्ञः उपदिश्य, तैः सर्वैः विद्वद्भिः ब्राह्मणैः पूजितैः स्वगृहं प्रतिपेदिरे। स लोके परिक्षित् इति प्रसिद्धः, पूर्वदृष्टं चिन्तयन्, अयं नरान् परीक्षिष्यति। स कुमारः पितरि इव दारुणैः दर्भैः पोष्यमाणः, शशिन इव वर्धमानः शीघ्रं ववृधे। राजा बान्धवकृतदोषपरिहाराय अश्वमेधं कर्तुमिच्छन्, वित्तं प्राप्य, न दण्डशुल्काद् अन्यं मार्गं चिन्तयामास। तस्य बुद्धिं विज्ञाय, भ्रातरः अच्युतप्रेरिताः, उत्तरदिग्भ्यः महद्वित्तं आनयन्। एवं संचितधनैः धर्मसुतः युधिष्ठिरः, हरिं भीतिभक्त्या पूजयन्, त्रीनश्वमेधयज्ञान् अकार्षीत्। राज्ञा आहूय, भगवान् ब्राह्मणैः राजानं अभिषिच्य, स्नेहात् स्वजनैः सहितः कतिचित् मासान् तत्र स्थितवान्। अनुज्ञातः तेन राज्ञा, कृष्णः स्वबान्धवैः सह, अर्जुनयदुभिः सहितः द्वारकाम् प्रतस्थे। हरिणः एष बाल्यकृत्यं, भक्तपरित्राणरूपं, गोपबालकैः व्रजे बाल्ये दृष्टं, ते च विस्मयेन तद् आख्यायन्। एषा न विस्मयनीयम्, यः स्वलीलायै मानवाकृतिं धारयति, यस्य स्पर्शेनापि अघोऽपि स्वात्मतुल्यतां प्राप, या पापिनामपि दुर्लभा। यः केवलं एकवारं भगवत्स्वरूपं मनसि स्थापयति, स परमां भक्तिपथम् अवाप; किं पुनः सः, यो मोहवर्जितः, नित्यात्मानन्दं अनुभवति? सूतः उवाच—एवं द्विजवर, युधिष्ठिरः, कृष्णस्य अद्भुतकर्माणि श्रुत्वा, पुनः शुकं पप्रच्छ, तस्य चेतः तस्मिन् पावने आख्याने लीनम्। राजा उवाच—“हे ब्रह्मन्, यत् हरिणा बाल्ये कृतं, तत् कथं पौरैः यौवने गीतं, यदा तदन्यकालसम्भवम्? महायोगिन्, भगवन्, एषा परमविस्मयः कथ्यतां; नूनं ह्येतत् हरिमायायाः कृत्यमेव, अन्यन्नास्ति। धन्याः वयं लोके, गुरो, केवलं नामधेयतः क्षत्रियाः, यत् त्वत्तः कृष्णकथामृतं सततम् अपिबाम। श्रीसूतः उवाच—एवं पृष्टः बदरायणसुतः, यस्येन्द्रियाणि अनन्तहृदये लीनानि, स्मृतिमागतः, बहुशः प्रयत्नेन बाह्यम् दृष्टिं पुनराप्य, शनैः स भागवतश्रेष्ठं प्रत्युवाच। द्विजश्रेष्ठाः, यथा पृष्टं, तथा अहं हर्यवतारलीलाः सम्यक् आख्यातवान्। पतितः, स्पृशन्, क्लिष्टः, छिन्नः, अकिञ्चनः वा, यः ‘हरये नमः’ इति उच्चैः वदति, सर्वपापैः प्रमुच्यते। यदा अनन्तस्य भगवतः श्रवणेन अनुभूयते शक्तिः, तदा सः हृदि प्रविश्य, जनानां दुःखं सम्यक् शमयति, यथा सूर्यः, वातः, तमः मेघांश्च नाशयन्ति। यत् वाक्यं, या कथा, या न पारमहंस्यं भगवन्तं न वदति, सा न वक्तव्या; स एव सत्यम्, स एव शिवः, स एव पुण्यः, यः भगवद्गुणोद्भवः। स एव रमणीयः, मनोहरः, नित्यनूतनः च; स एव मनसो महोत्सवः; स एव जनानां दुःखसिन्धुं शोषयति—यदा भगवतः सुकीर्तिः कीर्त्यते। या वाणी, यत्र हरिकीर्तिः नास्ति, या जगत्पावनी, सा शुक्ला वाच् न, किंतु काकतीर्थवत्, न हंसैः सेविता; यत्र अच्युतः, तत्र एव शुद्धभक्ता भवन्ति। या भगवत्कथासु नामगुणयुतापि, छन्दःदोषेऽपि, सा पापं नाशयति; साधवः तां शृण्वन्ति, गायन्ति, पठन्ति च। निष्कामकर्मापि, हे अच्युत, शुद्धज्ञानमपि, त्वयि भक्तिवर्जितम्, न शोभते; किं पुनरपि उत्तमकर्माणि, यदि भगवति न समर्प्यन्ते, तानि न शुभाय भवन्ति।