तदा बालकस्य सर्वतो दिशो दीप्तिमान् चतुर्भुजः, दीर्घबाहुः, स्फुरद् हेमकुण्डलाभरणः, रक्तनेत्रः, गदायाः धारणेन, तां गदां पुनः पुनः घूर्णयन्, धूमकेतुवद् प्रज्वलमानः, तस्य शिशोः समीपे सर्वदिशं विचरन् दृष्टः। स स्वगदया तस्य अस्त्रस्य ज्वलनशक्तिं निवारयामास, यथा गवां स्वामी कुहं तिमिरं निवारयति। बालकः तं समीपं विलोकयन्, ‘कः एषः?’ इति विस्मयेन चितं कृतवान्। तदा तं संकटं अपाकृत्य, अपरिमितः धर्मपालकः, सर्वव्यापी भगवान्, दशमासानां अन्ते तस्य बालकस्य साक्षात् दृष्ट्वा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः सर्वमङ्गलैः गुणैः समुपेतः, ग्रहाणां अनुकूल्ये सति, पाण्डुवंशधारः पुनः जातः, पाण्डोः बलसम्पन्नः। राजा हर्षपूर्णचित्तः, ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—बालकस्य जातकं रचयित्वा, शुभकर्माणि च कारयामास। स धर्मविद् राजा, जन्मस्थले ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णं, गावः, भूमिः, ग्रामाः, गजाः, अश्वाः, उत्तमं भोजनं च दत्त्वा, सन्तुष्टः अभवत्। ते तुष्टाः ब्राह्मणाः नम्रं राजानं उवाचुः—‘पुरुवंशश्रेष्ठ, तव वंशे एष एव प्रमुखः। कालस्य अनिवर्तनीयेन इच्छया, श्वेतकेतुं अन्तं गच्छति, स तव शुभाय विष्णुना प्रेषितः। अतः स विष्णुरातः इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति। न संशयः, स महाभक्तः महात्मा च भविष्यति।’ युधिष्ठिरः अपृच्छत्—‘किम् एष बालकः अस्माकं वंशस्य धर्मिष्ठ राजर्षीणां पथं अनुगमिष्यति, ये पुण्यश्लाघ्याः, सत्पुरुषैः प्रशंसिताः?’ ब्राह्मणाः ऊचुः—‘पृथासुत, स लोकपालः इक्ष्वाकुवत् नृणां मध्ये भविष्यति, ब्राह्मणभक्तः, सत्यवादी रामवत् दाशरथिः। दानशीलः, शरणदाता शिबिवत् औशीनरः; यशः वंशस्य विस्तारयिष्यति, यथा दुष्यन्तपुत्रः यज्ञकर्तृभिः। धनुष्मताम् अग्रणी, द्वयोः अर्जुनयोः तुल्यः; अनतिक्रम्यः अग्निवत्, दुस्तरः समुद्रवत्। सिंहवत् वीर्यवान्, हिमालयवत् स्थिरः; भूमिवत् क्षमावान्, मातापित्रोः समः सहिष्णुः। पितामहसमः निःस्पक्षपातः, शिववत् दयालुः; सर्वभूतानां शरणं, यथा भगवान् लक्ष्म्याः। कृष्णभक्तः, सर्वगुणविशिष्टः, रन्तिदेववत् उदारः, ययातिवत् धर्मिष्ठः। बलेः दृढनिष्ठः, प्रह्लादवत् कृष्णभक्तः; अश्वमेधयज्ञं करिष्यति, वृद्धजनसेवकः। राजर्षीणां प्रवर्तकः, पथभ्रष्टानां दण्डकर्ता; धर्मार्थं कलिं भूमौ निग्रहीष्यति। तक्षकस्य आगमनं, ऋषिपुत्रेण प्रेषितं, जानीत्वा, सर्वसङ्गं त्यक्त्वा, हरिसदनं गमिष्यति। आत्मतत्त्वं ज्ञातुम् इच्छन्, व्यासपुत्रात् शृण्वन्, गङ्गायां देहं त्यक्त्वा, निःशङ्कः, त्वरितं हरिसमीपं गमिष्यति।’ एवं राजानं उपदिश्य, ब्राह्मणाः पूजिताः स्वगृहं प्रतिनिवृत्ताः। स बालकः ‘पूर्वदृष्टं’ चिन्तयन्, लोके परिक्षिष्यति, अतः ‘परिक्षित्’ इति प्रसिद्धः। तस्य कुमारस्य वृद्धिः शशिनः शुक्लपक्षवत्, पित्रा प्रतिदिनं काष्ठादिभिः पोषितः। राजा अश्वमेधयज्ञं कर्तुम् इच्छन्, बान्धवपापस्य प्रायश्चित्ताय, वित्तं प्राप्य, दण्डकराणां अन्यान् उपायान् चिन्तयामास। तस्य चिन्तां ज्ञात्वा, भ्रातृभिः, अच्युतप्रेरितैः, उत्तरदिशतः बहु वित्तं आनयितम्। तेन वित्तेन धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः, त्रयः अश्वमेधयज्ञाः कृत्वा, हरिं भीतभावेन पूजयामास। राजा आमन्त्र्य, भगवान्, ब्राह्मणैः अभिषिक्तं राजानं कृत्वा, मित्रस्नेहात् किञ्चित् मासान् तत्र स्थितवान्। ततः राजानुज्ञया, कृष्णः, स्वजनैः सह, द्वारकाम् अगच्छत्, अर्जुनयदुभिः अनुगतः। हरिणः बाललीला, भक्तस्य उद्धारः, वृजे बालकैः युवावस्थायाम् दृष्टम्, तैः विस्मयेन कथितम्। एषः परमात्मनः कृत्यं न विस्मयनीयम्—स मानवस्वरूपं स्वलीलायै धारयति; अघः अपि, यस्य स्पर्शेन पापं क्षालितम्, आत्मसमत्वं प्राप्तवान्, यत् दुष्टानां दुर्लभम्। ये केचित् एकवारं भगवान् रूपं मनसि स्थापयन्ति, ते परमपथं भक्तिं प्राप्तवन्तः; तर्हि ये मायाविमुक्ताः सदा आत्मानन्दं अनुभवन्ति, तेषां कीदृशं? सूतः उवाच—एवं द्विजः, युधिष्ठिरः, कृष्णस्य अद्भुतकृत्यं शृण्वन्, पुनः शुकं अपृच्छत्, तस्य चित्तं तद् धर्म्यकथायां निमग्नम्। राजा अपृच्छत्—‘हे ब्राह्मन्, यत् हरिणा बाल्ये कृतं, तद् बालकैः युवावस्थायां कथितम्, किम् तद् अन्यकाले जातम्?’ हे महायोगिन्, हे गुरो, एतत् परमाद्भुतं कथय; नूनं एषा हरिमायैव, अन्यत् नास्ति। वयं लोके भाग्यवन्तः—हे गुरो—यद्यपि केवलं नामतः क्षत्रियाः, यतः त्वत्तः कृष्णकथामृतं सततं पिबामः। श्रीसूतः उवाच—एवं पृष्टः बदरायणपुत्रः, यस्य मनः अनन्तहृदयैक्यम्, स्मृतिम् उपनयन्, बहुधा प्रयत्नेन बहिर् दृष्टिं पुनः प्राप्तवान्, शनैः तस्मै भागवतश्रेष्ठाय उत्तरम् अदात्। द्विजश्रेष्ठ, यथा त्वया पृष्टं, एवं भगवतः लीलावताराः कृत्यं सर्वं सम्यक् उक्तवान्। पतितः, भ्रमन्, क्लिश्यमानः, छिन्नः, अशक्तः, यः ‘हरये नमः’ इति घोषयति, सर्वपापात् विमुक्तः। अनन्तस्य भगवतः कीर्तनं, यस्य शक्तिः श्रोतृभिः अनुभूयते, तस्य हृदयं प्रविश्य, दुःखं सम्पूर्णं शुद्धयति, यथा सूर्यः वातः च तमः मेघं च नाशयतः। याः कथाः भगवत्परमात्मनः न कथयन्ति, ताः शून्याः, मिथ्याः; केवलं तद् सत्यम्, तद् शुभम्, तद् पवित्रम्, यत् भगवद्गुणान् प्रकाशयति।