भृगुवंशसम्भव! तदा वीर्यवान् स बालः स्वमातुः गर्भे स्थितः सन्, तस्य शस्त्रतेजसा दह्यमानः कञ्चनं पुरुषं ददर्श। स तु शुद्धस्वरूपं, अङ्गुष्ठमात्रं, सुवर्णमुकुटमण्डितं, श्यामवर्णं, विस्मयकरदर्शनं, पीताम्बरधरं, अच्युतं तेजसा दीप्तिमन्तं च तत्र पश्यन्। चतुर्भुजं दीर्घबाहुं, सुवर्णकुण्डलदीप्तमुकुटमणिभूषितं, रक्तलोचनं, गदाहस्तं, सर्वतो बालस्य परितः सञ्चरन्तं, पुनः पुनर्गदां प्रावर्तयन्तं, धूमकेतुवद्विवस्वन्तं स बालः निरीक्षते स्म। स भगवान् स्वगदया तस्य शस्त्रस्य तेजो नाशयामास, यथा गोपालपतिरिव कन्दरं नाशयति। बालः स विस्मयाविष्टः, 'कः एषः?' इति चिन्तयन् पश्यति स्म। ततः दशमासानन्ते, तं संकटं निहत्य, धर्मरक्षकः, सर्वव्यापी, अपरिमितशक्तिः भगवान् तत्रैव बालस्य नेत्रयोः पुरतः अन्तर्धानमगच्छत्। अनन्तरं सर्वमङ्गललक्षणेषु जातेषु, ग्रहेषु च सुमध्यमेषु, पाण्डुवंशधरः स पुनर्जातः, पाण्डुवद्बलसम्पन्नः। राजा तु हृष्टमानसः, ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—बालस्य जातकर्म चकार, शुभानि कर्माणि च कारितवान्। स धर्मवित् राजा ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णं, गावः, भूमिं, ग्रामान्, हस्तीन्, अश्वान्, उत्तमं चान्नं जन्मस्थले दानं दत्तवान्। ते तु तुष्टाः ब्राह्मणाः विनीतं राजानमूचुः—"पुरुवंशश्रेष्ठ! अस्मिन्वंशे स एवायं भवति।" "यदा शुभ्रकेशस्य अन्ते दैववशेन, स भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिमान् तव कल्याणाय प्रेषितः।" "स विश्वे विष्णुरात इति ख्यातिं गमिष्यति; न संशयः, स महाभागवतः महात्मा भविष्यति।" युधिष्ठिरः पप्रच्छ—"किमेष बालः अस्मद्वंशस्य धर्मिष्ठानां राजर्षीणां पन्थानमनुसरिष्यति किल? ये महात्मानः, सतां कीर्तिताः?" ब्राह्मणाः ऊचुः—"पृथापुत्र! स नृणामिव इक्ष्वाकुः, ब्राह्मणप्रियः सत्यवाक्यश्च, दशरथसुतरामवत्।" "स शिबेरिव दाता, शरण्यश्च, यशःकृत् दुष्यन्तपुत्रवत्।" "धनुर्धराणां मध्ये द्वावर्जुनाविव श्रेष्ठः, वह्निवददुष्प्राप्यः, सागरवददुस्तरश्च।" "मृगेन्द्रवत् शूरः, हिमवत्स्थैर्यवान्, पृथिवीवत्सहनशीलः, मातृपितृवत् क्षमाशीलश्च।" "पितामहमिव समदर्शी, शम्भुवत्सौम्यः, सर्वभूतशरण्यः लक्ष्म्याः पतिवत्।" "कृष्णपरायणः, सर्वगुणमहिमा च रन्तिदेववत् दाता, ययातिवद् धर्मिष्ठश्च।" "बलौ बलेः तुल्यः, भक्तौ प्रह्लादवत्, अश्वमेधयाजी, वृद्धसेवकः।" "राजर्षीणां प्रजाता, पथभ्रष्टदण्डकृत्, धर्मार्थं कलिं निगृह्य स्थास्यति।" "तक्षकस्य वधसमये, ऋषिपुत्रेण प्रेषितेन, मरणं श्रुत्वा, सर्वसङ्गं त्यक्त्वा हरिसदनं यास्यति।" "आत्मतत्त्वज्ञानेच्छया, व्यासपुत्रात् शृण्वन्, गङ्गायां देहमुत्सृज्य, निर्भयः हरिं यास्यति।" एवं राजानं विदधतो ब्राह्मणाः पूजिताः स्वगृहं प्रत्ययुः। स बालः 'परिक्षित्' इति लोके ख्यातिं गमिष्यति, पूर्वदृष्टं चिन्तयन् लोकान् परीक्षिष्यति। स कुमारः पितृणा इव अग्निना चन्दनकाष्ठैः पुष्यमाण इव, शीघ्रं ववृधे। राजा, स्वबान्धवेषु अपराधस्य प्रायश्चित्ताय अश्वमेधं कर्तुमिच्छन्, धने प्राप्ये, करदण्डविनाऽपि अन्यानुपायान् चिन्तयामास। तस्य बुद्धिं विज्ञाय, अच्युतप्रेरिताः भ्रातरः, उत्तरदिशतः महद्धनं आनयन्। तेन सम्पदाऽपि धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः त्रिः अश्वमेधयज्ञान् सम्यक् कृत्वा, साशङ्कभक्त्या हरिं पूजयामास। राज्ञा आमन्त्रितः श्रीभगवान् ब्राह्मणैः अभिषिक्तं राजानं कृत्वा, सख्युः स्नेहानुबन्धेन कतिपयान् मासान् तत्र वसन्। अनन्तरं राज्ञा अनुमन्य, कृष्णः बन्धुभिः सह, अर्जुनयादुभिः च, द्वारकाम् ययौ। एष हरिचरितं बाल्यलीलारक्षणं, व्रजकुमारकैः कौमारावस्थायां दृष्ट्वा, विस्मयेन कीर्तितमासीत्। न हि आश्चर्यं, यः सृष्टिकर्ता भगवान् मानुषरूपेण लीलां करोति; अगः अपि तस्य स्पर्शेन पावितः, दुर्लभं आत्मसम्यं प्राप। यः केवलं एकवारं भगवान्निमित्तं मनसि स्थापयति, सोऽपि परमां भक्तिं प्राप्नोति; किमुत मोहमुक्तः सततमात्मानन्दरसास्वादकः? एवं सुत उवाच—"द्विजश्रेष्ठाः! युधिष्ठिरः कृष्णस्य अद्भुतकर्माणि श्रुत्वा, पुनः शुकं पप्रच्छ, तद्भगवत्कथासु मनः निवेश्य।" राजा उवाच—"ब्राह्मण, किमिदं, या हरिणा बाल्ये कृतं, सा कुमारकैः कौमारे गीयते, यदा तु भिन्नकाले जाता?" "योगिन्महाभाग, गुरो, एषा परमा आश्चर्या; नूनं एतद् हरिमायायाः कार्यं, नान्यदस्ति हेतुः।" "वयं लोके भाग्यवन्तः, गुरो, केवलं नामतः क्षत्रिया एव, यः कृष्णकथारसं त्वत्तः सततम् पिबामः।" श्रीसूत उवाच—"एवं पृष्टः बदरायणसुतः, यः अनन्तहृदि इन्द्रियाणि निवेश्य स्म, स्मृतिं प्राप्य बहुधा, शनैः तं भगवत्भक्तश्रेष्ठं प्रत्युवाच।" "द्विजश्रेष्ठाः! यथापृष्टं त्वया, तथैव भगवान्नाटकलीलाकर्माणि विस्तार्याख्यातानि।" "पतितः, स्खलितः, क्लिष्टः, छिन्नः, वा अनाथः, यः केनापि 'हरये नमः' इति उच्चैः वदति, स सर्वपापैः विमुच्यते।