शौनकादयः श्रोतारोऽत्यन्तोत्सुकाः सूतमिदं प्रष्टुमुपचक्रमिरे—‘भगवतः शुकदेवस्य कृपया यदिदं ज्ञानं प्रादत्तं, तद् यदि त्वया योग्यं मन्यसे, कथयस्व।’ ततो वै सूतः प्रविविक्तया वाचा कथयामास— राजा युधिष्ठिरः कृष्णपादसेवानिरतः सर्वकामेष्वसङ्गः पितेव प्रजाः प्रहर्षयन् अवर्तत। तस्य महद् ऐश्वर्यं, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातृगणः, जम्बूद्वीपे प्रभुत्वं, दिवं स्पृशन्ती कीर्तिश्चासीत्। तथापि, द्विजश्रेष्ठाः, यस्य मनः मुकुन्दे नित्यं स्थितम्, तस्मै स्वर्गकाम्याः सम्पदः किं प्रीयन्ते? यथा क्षुधितस्य भूपतेः अन्यद् अन्यद् आनन्ददं स्यात्, तथा तस्यापि सर्वं तद् सुखदं बभूव। भृगुनन्दन, तस्य पुत्रः वीरः माता गर्भे स्थितः सन्, ब्रह्मास्त्रतेजसा दग्धुम् उद्धतः, तदा कञ्चित् पुरुषम् अपश्यत्। स बालः, तदा, अङ्गुष्ठमात्रं, पीताम्बरधरं, श्यामलवर्णं, सुवर्णमुकुटमण्डितं, अद्भुतरूपं, निर्मलस्वरूपं, चतुर्भुजं, सुवर्णकुण्डलशोभितं, रक्तलोचनं, गदाधरं, तेजस्विनं पुरुषम् अपश्यत्। स भगवान् गदां दीप्तमिव उल्काम् आवर्तयन्, सर्वदिशं बालस्य परितः विचरन्, अस्त्रतेजः स्वगदया निवार्य, गोविप्रलम्भक इव कदलीमण्डलमिव तिमिरं नाशयन्, बालः तं सविश्मयं पश्यन् चिन्तयामास—‘कः एषः?’ दशमासानन्तरं, स भगवान् अपरिमितबलः, धर्मसंस्थापकः, सर्वगतः, तं संकटं निवर्त्य, बालस्य साक्षात् अन्तर्दधे। ततः, सर्वमङ्गलग्रहैः अनुकूलैः जातेषु, पाण्डुनन्दनः पुनर्जातः, पाण्डुवीर्यसम्पन्नः अभवत्। राजा हृष्टमानसः, ब्राह्मणान्—धौम्यकृपादीन्—आहूय, जातकर्मादिकानि शुभकर्माणि कारयामास। धर्मवित् स राजा, जन्मस्थले सुवर्णं, गावः, भूमिं, ग्रामान्, गजान्, अश्वान्, उत्तमं भोज्यं च विप्रेभ्यः दत्तवान्। ततो ब्राह्मणाः तुष्टाः, विनीतं राजानम् ऊचुः—‘पुरुकुलश्रेष्ठ, अस्मिन्सुतपङ्क्तौ एष एव विशेषः। भगवता विष्णुना, अनिवर्त्यविधिना, श्वेतकेशान्ते, तव कल्याणाय प्रेषितः। अतः स विष्णुरात इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति; स नूनं भगवद्भक्तो महात्मा भविष्यति।’ युधिष्ठिरः सस्मितं पप्रच्छ—‘किमेषः पाण्डववंशीयः राजर्षिप्रवरो धर्ममार्गं चरिष्यति? सत्पुरुषैः कीर्त्यमानान् गुणान् धारयिष्यति?’ ब्राह्मणाः प्राहुः—‘पृथानन्दन, स जनानां रक्षिता, नराणाम् इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणप्रियो, सत्यवादी रामवत् भविष्यति। स दाता शरण्यश्च शिबेरिव, यशसा यज्ञियानां मध्ये दुष्यन्तपुत्रवत्, धनुर्धराणां मध्ये द्वयोरपि अर्जुनयोः समः, अनुत्तमश्च अग्निवत्, दुस्तरश्च सागरवत्। सिंहवत् विक्रान्तः, हिमालयवत् स्थिरः, भूमिवत् क्षमावान्, मातृपितृवत् सहिष्णुः, पितामहमिव समदर्शी, शिववत् प्रसादशीलः, सर्वभूतशरण्यः लक्ष्मीपतेरिव। कृष्णे भक्तः, सर्वगुणसम्पन्नः, रन्तिदेववत् उदारः, ययातिवत् धर्मनिष्ठः। बलेः स्थैर्ये, प्रह्लादवत् भगवत्कृते, अश्वमेधयाजी, वृद्धसेवकः। स राजर्षिप्रवरः, पथभ्रष्टदण्डकृत्, धर्माय कलिं निग्रहीष्यति। तक्षकस्य, ऋषिपुत्रेण प्रेषितस्य, मृत्युवार्तायाम्, सर्वासङ्गं त्यक्त्वा, हरिपदं यास्यति। आत्मतत्त्वजिज्ञासया, व्यासपुत्रात् श्रवणं कृत्वा, गङ्गायां देहम् उत्सृज्य, निर्भयः साक्षात् परमां गतिं प्राप्स्यति।’ एवं ब्राह्मणैः उपदिष्टः राजा, तान् पूजयित्वा, तेऽपि स्वगृहान् ययुः। स बालकः ‘पूर्वदृष्टमिदं किम्?’ इति चिन्तयन्, लोके परिक्षायां प्रवृत्तः, तस्मात् ‘परिक्षित्’ इति प्रसिद्धः। तं राजपुत्रं पिता प्रतिदिनं समिध इव शशिनं पुष्णन् शीघ्रं वर्धयामास। राजा युधिष्ठिरः, स्वबान्धवकृतदोषस्य प्रायश्चित्ताय, अश्वमेधयागस्य चिकीर्षया, अन्यैः उपायैः, न दण्डकोषाभ्यां, वित्तं चिन्तयामास। तद्बुद्धिं ज्ञात्वा, अच्युतप्रेरिताः भ्रातरः, उत्तरदिशतः महद्वित्तं समुपाहरन्। तेन सम्पदोपार्जितेन, धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः, त्रयः अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, साशङ्कभक्त्या हरिं समर्चयत्। राज्ञा आहूय, भगवान् कृष्णः, ब्राह्मणैः राजानं अभिषिञ्च्य, स्वबान्धवैः सहितः, कतिचिद् मासान् मित्रस्नेहान्निवसन्, ततोऽनुज्ञातः, अर्जुनयादुभिः सह द्वारकां प्रति प्रस्थितः। एष हरिणः बाल्यकाले कृतमिदं भक्तरक्षणं कर्म, व्रजनवयस्कैः बालकैः दृष्ट्वा, विस्मयपूर्वकं कीर्तितम्। न हि अचिन्त्यकर्मणः परस्य पुरुषोत्तमस्य मानुषरूपधारिणः किञ्चिद् अद्भुतम्; अघस्यापि, यस्य पापं स्पर्शमात्रेण नष्टम्, स आत्मसमत्वं प्राप, यद् दुष्टानां दुर्लभम्। यस्य भगवान्नामैकवारं मनसि स्थितम्, स भक्तिमार्गं प्राप्तवान्; किमुत तेन येन निरवधि आत्मानन्दः अनुभूयते? एवं सूतः उवाच—‘द्विजश्रेष्ठाः, युधिष्ठिरः, कृष्णस्य अद्भुतकर्माणि श्रुत्वा, तदाख्याने मनः निवेश्य, शुकदेवम् पुनः पप्रच्छ।’ राजा उवाच—‘भगवतः हरिणः बाल्यकाले कृतं कर्म, यौवनस्थैः बालकैः कथम् गीतम्, यदा तदन्यकाले जातम्? महायोगिन्, भगवन्, एष एव परमविस्मयः; नूनं एष भगवन्मायायाः कृत्यम्, अन्यन्न हि किञ्चन।