नन्दः अन्ये च गोपाः श्रीकृष्णरामयोः कथाभिः हर्षिताः, तासु वार्तासु रममाणाः, संसारदुःखम् अविदन्तः, सुखेन कालं याययुः। एवं बाल्यक्रीडायाः माध्यमेन—लुका-लुकायाम्, तटनिर्माणे, कपिवत् उत्प्लवने च—they सर्वे व्रजे बाल्यं व्यतीयुः। ततः शौनकः उवाच—अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरः अस्त्रस्य प्रभावेन उत्तरायाः गर्भस्थः शिशुः हतः, किन्तु भगवतः कृपया पुनः जीवितः। अस्य जन्म, कर्माणि, महात्मनः अन्तः, मृत्युः पश्चात् गतिः च श्रुतुम् इच्छामः। यदि त्वम् उचितं मन्यसे, तद् वदस्व; शुकः यः अस्माभ्यं एतत् ज्ञानम् दत्तवान्, वयं श्रुतुकामाः। सूतः उवाच—युधिष्ठिरः राजन्, पितरं इव प्रजाः आनन्दयन्, श्रीकृष्णचरणसेवया सर्वकामनानिरपेक्षः अभवत्। तस्य धनम्, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातृभिः सहितः, जम्बूद्वीपस्य अधिपत्यं, दिव्यं यशः च आसीत्। द्विजोत्तमाः, यस्य मनः मुकुन्दे स्थिरम्, तस्मै देवानां अपि स्पृह्याः कामनाः का लाभः? अन्यानि वस्तूनि क्षुधितराज्ञः यथा सुखदायिनि, तानि तस्य अपि सुखदायिनि अभवन्। भृगुनन्दन, गर्भस्थः वीरः शिशुः अस्त्रतेजसा दह्यमानः, एकं पुरुषम् अपश्यत्। स तु शुद्धः, अङ्गुष्ठमात्रः, सुवर्णमुकुटेन शोभितः, श्यामवर्णः, अद्भुतः, पीतवस्त्रधारी, अच्युतः आसीत्। चतुर्भुजः, दीर्घभुजः, सुवर्णकुण्डलाभिः भूषितः, रक्तनेत्रः, गदाधारी, सर्वदिशं शिशुं परितः परिभ्रमन्, गदां पुनः पुनः घूर्णयन्, उल्कावत् दीप्तिमान् अभवत्। स्वगदया अस्त्रतेजः निवार्य, गोपालपतिरिव कुहं नाशयन्, शिशुः तं सविशेषं पश्यन्, 'कः अयम्?' इति विचिन्तयन्। दशमासानन्तरम्, तं भयम् अपाकृत्य, अनन्तः धर्मरक्षिता, सर्वव्यापी भगवान्, तस्य शिशोः साक्षात् दृष्ट्वा तत्रैव अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः सर्वमङ्गलगुणैः समुत्पन्नैः, ग्रहैः अनुकूलैः, पाण्डुवंशधरः पुनः पाण्डुसामर्थ्येन जातः। राजा हर्षपूर्णचित्तः, ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—जातकर्मादि शुभकर्माणि कारयन्, जातकपत्रं निर्मापयामास। धर्मज्ञः राजा, जन्मतीर्थे ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णं, गाः, भूमिः, ग्रामाः, गजाः, अश्वाः, उत्तमं अन्नं च दत्तवान्। तदाः तुष्टाः ब्राह्मणाः नम्रं राजानम् ऊचुः—'पुरुवंशश्रेष्ठ, अस्मिन्ते वंशे एष एव प्रमुखः।' 'दैवबलात्, श्वेतकेशस्य अन्ते, विष्णुना सर्वशक्तिना तव भूतये प्रेषितः।' 'सः विष्णुरातः इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति; न संशयः, सः महाभक्तः, महात्मा च।' युधिष्ठिरः उवाच—'किम् एष बालः अस्माकं वंशस्य राजर्षीणां धर्ममार्गं अनुगमिष्यति, ये पुण्याः, महात्मनः, साधुभिः प्रशंसिताः?' ब्राह्मणाः ऊचुः—'पार्थपुत्र, सः जनपदपालकः, इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणभक्तः, सत्यवादी, रामवत् भविष्यति।' 'शिबिवत् दातारः, शरणदः, दुश्यन्तपुत्रवत् स्वकीयं कीर्तिं यज्ञकर्तृषु विस्तारयिष्यति।' 'धनुर्धराणां मध्ये श्रेष्ठः, उभयार्जुनयोः तुल्यः, अग्निवत् दुर्जयः, समुद्रवत् दुस्तरः।' 'सिंहवत् शूरः, हिमालयवत् धैर्यवान्, पृथिव्यवत् क्षमावान्, मातापितृवत् सहिष्णुः।' 'पितामहवत् समदर्शी, शिववत् अनुग्राही, सर्वभूतानां शरणम्, लक्ष्म्याः पतिवत्।' 'कृष्णनिष्ठः, सर्वगुणमहान्, रन्तिदेववत् उदारः, ययातिवत् धर्मिष्ठः।' 'बलौ दृढः, भक्तौ प्रह्लादवत्, अश्वमेधयज्ञकर्ता, वृद्धसेवकः।' 'राजर्षीणां प्रजाता, धर्मविपथगामिनां दण्डकर्ता, धर्मार्थं कलीं पृथिव्यां निग्रहीष्यति।' 'तक्षकस्य आगमनं, ऋषिपुत्रप्रेषितं, मृत्युसमाचारे श्रुत्वा, सर्वासक्तिं त्यक्त्वा, हरिसदनं प्राप्स्यति।' 'आत्मतत्त्वं ज्ञातुम् इच्छन्, व्यासपुत्रात् श्रवणं कृत्वा, गङ्गायां शरीरत्यागेन, निर्भयः, तत्रैव गच्छति।' एवं राजानं उपदिश्य, सर्वे विद्वांसः ब्राह्मणाः, सत्कृत्य, स्वगृहाणि अगच्छन्। सः लोके परिक्षित् इति प्रसिद्धः, पूर्वं दृष्टं स्मरन्, लोकं परिक्षिष्यति। सः कुमारः, पितृणा प्रतिदिनं इन्धनखण्डैः यथा पोषितः, शशिनः वर्धमानः इव शीघ्रं वर्धितः। राजा, बान्धवपापक्षयाय अश्वमेधयज्ञं कर्तुम् इच्छन्, धनं लब्ध्वा, करदण्डात् अन्यं उपायं चिन्तयामास। तस्य मनोभावं ज्ञात्वा, अच्युतप्रेरिताः भ्रातरः उत्तरदिशतः बहु धनं आनयन्। ततः संचितधनेन, धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः, त्रयः अश्वमेधयज्ञाः कृत्वा, भयभीत्या हरिं सम्पूजितवान्। राजानां आमन्त्रितः भगवान्, ब्राह्मणैः अभिषिक्तं राजानं कृत्वा, मित्रस्नेहात् किञ्चित् मासान् तत्र स्थित्वा। ततः राजानुज्ञया, कृष्णः, स्वजनैः सह, द्वारकां जगाम, अर्जुनयदुभिः सहितः। एष बाल्यलीला हरिणः, भक्तपरित्राणम्, व्रजबालकैः युवावस्थायाम् दृष्टम्, ते विस्मयेन कथयामासुः। परमपुरुषस्य, यः मानुषरूपं धृत्वा क्रीडार्थम् आगच्छति, एषा लीला न विस्मयनीयम्; अघः अपि, यस्य स्पर्शेन पापक्षयम् प्राप्तवान्, आत्मसाम्यं प्राप्तवान्, यत् दुष्टानां दुर्लभम्।