हन्त, अस्मिन् बालके कतितानि कियन्ति विपदः! किमु नु किञ्चिदस्माकं पूर्वकृतं पापं भयस्यास्य कारणं स्यात्। तथापि तं प्रति ये भीषणा भूतानि सन्ति, तानि तं न शक्नुवन्ति जेतुम्; हन्तुं समुपेत्यापि तानि दीपस्य समन्तरिताः पतङ्गवत् विनश्यन्ति। वस्तुतः ब्रह्मविदां वचनानि कदापि मिथ्या न भवन्ति; यथा गर्गमुनिना उक्तं तथा समभवत्। एवं नन्दादयः गोपाः कृष्णरामयोः कथाभिः प्रमोदमानाः कालं सुखेन नयन्ति, संसारदुःखं न जानन्तः। एवं ते व्रजे बाल्यक्रीडया—क्वचिद्गूढक्रीडया, क्वचिद्बन्धनिर्माणेन, क्वचिद्वानरवत्प्लवनेन—स्वं बाल्यं निन्युः। शौनक उवाच—अश्वत्थाम्नः ब्रह्मशिरोस्त्रबलात् उत्तरायाः गर्भस्थः शिशुः हतः, भगवतः कृपया पुनरपि जीवितः। तस्य जन्म कर्म महात्मनः च, तस्य च अन्ते कथं गतः, तद्वयं श्रोतुमिच्छामः; मृत्योरनन्तरं स कुत्र गतः इति च। यदि त्वं उचितं मन्यसे, तदेतत् सम्यक् ब्रूहि; वयं हि शुकमुनिना प्रतिपादितं ज्ञानं श्रुतुमुत्सुकाः स्मः। सूत उवाच—राजा युधिष्ठिरः पितेव प्रजाः तुष्टिं न्यवेदयत्, कृष्णपादसेवया सर्वकामविरक्तः सन्। तस्य विभवः, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातरः, जम्बूद्वीपाधिपतित्वं, दिवं स्पृशंश्च कीर्तिः आसीत्। द्विजोत्तमाः, यस्य चेतसि मुकुन्दे स्थिरता, तस्मै स्वर्गकाम्याः अपि कामाः किं प्रयोजनम्? यथा अन्यानि तृप्त्यर्थं राज्ञः सन्ति, तथा एव तस्य सन्तोषायासन्। भृगुनन्दन, तस्य वीरस्य शिशोः, मातुः गर्भे स्थितस्य, अस्त्रतेजसा दग्धस्य, स कश्चन पुरुषः दृष्टः। स शिशुः एकं निर्मलरूपं, अङ्गुष्ठमात्रं, सुवर्णमुकुटमण्डितं, श्यामवर्णं, अद्भुतदर्शनं, पीताम्बरधरं, अच्युतं दृष्टवान्। स चतुर्भुजः, दीर्घबाहुः, दीप्तहेमकुण्डलः, रक्तलोचनः, गदां धृतवान्, समन्तात् शिशुमभिगम्य, गदां पुनः पुनः प्रवर्तयन्, धूमकेतुवत् द्योतमानः आसीत्। स तु स्वगदया तदस्त्रतेजः नुदन्, यथा गोपतिः तिमिरं व्यपोहति, शिशुश्च तं समीक्ष्य, 'कः अयम्?' इति चिन्तयन् आसीत्। ततो दशमासे समाप्ते, तद्भयं निहत्य, स धर्मरक्षकः, अचिन्त्यः, सर्वगतः भगवान्, शिशोः साक्षात् दृष्ट्वा तत्रैव अन्तर्धीयते स्म। अनन्तरं, सर्वे सौम्यगुणाः समुत्पन्नाः, ग्रहाः च अनुकूलाः सन्ति, पाण्डूनां वंशधरः पुनर्जातः, पाण्डुसामर्थ्ययुक्तः। राजा हृष्टमानसः, ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—जातकर्मादीनि शुभकर्माणि कारयामास। धर्मज्ञः स राजा, ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णं, गावः, भूमिः, ग्रामाः, गजाः, अश्वाः, उत्तमं भोजनं च ददौ, जन्मस्थले। ततः तृप्ताः ब्राह्मणाः विनीतं राजानं ऊचुः—'पुरुवंशश्रेष्ठ, अस्मिन्वंशे एष एव प्रमुखः।' 'दैवेन अपरिहार्येण, श्वेतकेशे समाप्ते, एष विष्णुना भगवता भवतः श्रेयसे प्रेषितः।' 'तस्मात्, एष विष्णुरात इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति; न संशयः, महाभागवतः, महात्मा च स्यात्।' युधिष्ठिर उवाच—'किमयं शिशुः अस्माकं राजर्षीणां, पुण्यश्लाघ्यगुणानां, साधुसम्मतपुण्यकर्मणां पन्थानं अनुसरिष्यति वा?' ब्राह्मणाः ऊचुः—'पृथासुत, एष जनानां रक्षिता, मनुष्येषु इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणभक्तः, सत्यवादी, दशरथात्मजवत् रामवत् भविष्यति।' 'शिबेरिव दाता, शरण्यश्च, यज्ञियेषु दुश्यन्तपुत्रवत् कुलकीर्तिवर्धनः।' 'धनुर्धराणां मध्ये श्रेष्ठः, उभययोः अर्जुनयोः तुल्यः, अग्निवत् दुर्लङ्घ्यः, सागरवत् दुरतिक्रमः।' 'मृगेषु सिंहवत् विक्रान्तः, हिमालयवत् स्थिरः, भूमिवत् क्षमावान्, पितरावत् सहिष्णुः।' 'पितामहसमानः समदर्शिता, शंकरसमानः प्रसादे, सर्वभूतानां शरण्यः, लक्ष्म्याः पतिवत्।' 'कृष्णपरायणः, सर्वसद्गुणमहान्, रन्तिदेववत् दाता, ययातिवत् धर्मिष्ठः।' 'बलिनः दृढनिश्चयः, प्रह्लादवत् कृष्णभक्तः, अश्वमेधयाजी, वृद्धसेवकः।' 'राजर्षीणां प्रवर्त्ता, पथभ्रष्टदण्डकर्ता, धर्महेतोः कलिं भूमौ निगृह्णाति।' 'तक्षकवधस्य शापं श्रुत्वा, सर्वसङ्गं त्यक्त्वा, हरिधाम प्राप्स्यति।' 'आत्मतत्त्वज्ञानकामः, व्यासपुत्रात् श्रवणं कृत्वा, गङ्गातटे शरीरं त्यक्त्वा, निर्भयः सदा गतिं लभते।' एवं उक्त्वा, ब्राह्मणाः सम्मानिताः, स्वगृहाणि प्रतिपेदिरे। सः परिक्षिन्नाम्ना लोके प्रसिद्धः, यः पूर्वदृष्टं चिन्तयन्, लोके पुरुषान् परीक्षिष्यति। स कुमारः, पितृभिः इन्धनवत् प्रतिदिनं पोष्यमाणः, शशिन इव वर्धमानः। राजा, बान्धवद्रोहस्य प्रायश्चित्ताय, अश्वमेधं कर्तुमिच्छन्, वित्तं लब्ध्वा, दण्डकोषाद् अन्यथा उपायं चिन्तयामास। तस्य चित्तं विज्ञाय, भ्रातरः, अच्युतप्रेरिताः, उत्तरदिग्भ्यः विपुलं धनं आनिन्युः। तेन सम्पादितेन वित्तेन, धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः, त्रयः अश्वमेधयज्ञान् कृत्वा, हरिं भीतिभक्त्या अर्चयामास। राज्ञा निमन्त्रितः भगवान्, ब्राह्मणैः अभिषिक्तं राजानं दृष्ट्वा, बान्धवेषु स्नेहान्वितः, कतिचित् मासान् तत्रैव स्थितवान्।