कदाचित् प्रणिपत्य त्वं पप्रच्छः—"किं करवानि?" इति। तदा श्रीकृष्णः त्वां उपदिदेश—"मद्भक्तान् पोषय" इति। तं आज्ञां त्वं स्वीकृतवती, हरिः च तुष्टः अभवत्। सः त्वां मुक्तिं दासीकृत्य अदात्, एवं ज्ञानवैराग्यौ अपि तुभ्यं दत्तौ। वैकुण्ठे स्वस्वरूपेण त्वं पोषणं करोषि; पृथिव्यां तु भक्तपोषणाय छायारूपेण प्रादुरभूः। मुक्त्या ज्ञानवैराग्ययुतया त्वं पृथिवीं प्राप्तवती, कृतयुगादौ आरभ्य द्वापरान्तं यावत् महत्या प्रीत्या स्थितवती। कलियुगे, मुक्तिः पाखण्डेन क्षीणा, तव आज्ञया सा शीघ्रं पुनरपि वैकुण्ठं प्रत्यगात्। मोक्षः अपि तव मनसि स्मर्यमाणः आगच्छति गच्छति च; एते द्वौ च—ज्ञानवैराग्यौ—त्वया पुत्रीकृतौ, तव पार्श्वे रक्षितौ। कलौ तव पुत्रौ अनवधानात् दुर्बलौ वृद्धौ च जातौ; तथापि त्वं मा शुचः—अहं उपायं चिन्तयिष्यामि। हे सुन्दरि, कलियुगसमः कालः नास्ति; तत्र अहं त्वां प्रतिपदं गृहे गृहे, सर्वेषां मध्ये स्थापयिष्यामि। अन्यानि कर्माणि परित्यज्य, महोत्सवेषु प्राधान्यं दत्त्वा, तदा अहं न हरिं सेविष्ये, न त्वां लोके प्रचारयिष्यामि। ये जनाः त्वया सह कलियुगे निवसन्ति, ते पापिनः अपि सन्तः, कृष्णमन्दिरं निर्भयम् यास्यन्ति। येषां हृदयं सदा प्रेमरूपया भक्त्या पूर्णम्, तान् अशुद्धाः न स्पृशन्ति, स्वप्ने अपि न हि। न भूताः, न पिशाचाः, न राक्षसाः, नासुराः अपि भक्त्युपेतानां मनसां स्पर्शेन अपि वशं करिष्यन्ति। न तपोभिः, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभिः, हरिः लभ्यते—भक्त्या एव; गोपीनाम् उदाहरणम् अस्ति। सहस्रजन्मसु मानवेषु अनन्तरं भक्तिप्रेम उत्पद्यते; कलौ भक्त्या भक्त्या—भक्त्या एव कृष्णः साक्षात् भवति। ये भक्तिद्वेषिणः, ते त्रिषु लोकेषु निमज्जन्ति; एकदा दुर्वासाः भक्तनिन्दया दुःखम् अनुभूतवान्। अलम् व्रतैः, अलम् तीर्थयात्राभिः, अलम् योगैः, अलम् यज्ञैः, अलम् ज्ञानचर्चया—भक्तिः एव मुक्तिदायिनी। इत्येवं भक्तिस्वरूपं नारदेन निश्चित्य श्रोतुं सुतः उवाच। भक्तिः उवाच—"भो नारद! धन्यः त्वम्, मम कृते तव प्रेम अचलम्। अहं त्वां न कदापि त्यक्ष्यामि, तव हृदि सदा स्थितास्मि। हे कृपालो मुने! त्वया मम दुःखं क्षणेन नष्टम्। मम द्वौ पुत्रौ चेतना-हीनौ; तौ बोधय, बोधय।" सुतः उवाच—एवमुक्त्वा तस्याः वचनं श्रुत्वा, नारदः करुणया पूर्णः अभवत्, तौ स्पृशन् अङ्गुल्यग्रैः बोधयितुम् आरब्धवान्। कर्णयोः समीपं मुखं स्थापयित्वा सः उच्चैः प्रोवाच—"हे ज्ञान, शीघ्रं उत्तिष्ठ! हे वैराग्य, उत्तिष्ठ!" वेदानां वेदान्तस्य गीतायाः च पुनःपुनः पाठेन तौ बोधयितुम् प्रयत्नं चकार; किञ्चित् यत्नेन तौ कुत्सितया स्थित्या उत्थितौ। तौ च नेत्रे उद्घाटयितुं अशक्तौ, शुष्ककाष्ठवत् तनुं धूम्रवर्णं यथाक्रान्तौ, बकयोरिव जृम्भमाणौ। तौ द्वौ क्षुत्क्षामौ पुनः निद्रायाम् मग्नौ दृष्ट्वा, स मुनिः चिन्तामग्नः अभवत्—"किं कर्तव्यम्?" इति। "कथम् एषा निद्रा, कथम् एषा जरा?" इति चिन्तयन्, भार्गवः गोविन्दं स्मर्तुम् आरब्धवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, दिव्यः शब्दः आकाशात् श्रुतः—"भो मुने, मा शुचः; तव प्रयासः निष्फलं न भविष्यति, न संशयः।" "एतेन हेतुना, हे देवरिषे, पुण्यकर्म आचर। पुण्यगुणैः विभूषिताः साधवः तव कर्म प्रचारयिष्यन्ति।" "तदा पुण्यकर्मणि कृतमात्रे, तयोः निद्राजरौ अपसृत्य, भक्ति: सर्वत्र व्याप्यते।" एवं स्पष्टः दिव्यः शब्दः सर्वैः श्रुतः; नारदः विस्मितः—"एतत् मया न ज्ञातम्" इति प्रोवाच। नारदः उवाच—"एवम् अपि दिव्यवाणीना रहस्यम् अवगूढम्; किं साधनम्, किम् कर्म, येन तयोः कार्यं सिद्ध्येत?" "कुत्र साधवः स्युः, कथम् साधनम् दास्यन्ति? अत्र मया किं कर्तव्यम्, यथा दिव्यवाणी उक्तम्?" सुतः उवाच—तौ द्वौ तत्र स्थाप्य, नारदः मुनिः तीर्थयात्रां कृत्वा, पन्थानं पन्थानं गत्वा, महर्षीन् पृच्छन् जगाम। तस्य चरितं सर्वैः श्रुतम्, परं परामर्शात् न कश्चन उक्तवान्; कश्चित् अशक्यम्, अन्यः दुःखम् इति, कश्चिद् मौनम्, कश्चित् पलायितवान्। त्रिषु लोकेषु महान् कोलाहलः अभवत्, वेदवेदान्तगीतापठनेन जागृतः। यदा भक्तिज्ञानवैराग्यत्रयं न उत्पन्नम्, तदा जनाः कर्णात् कर्णं गूढं वदन्तः—"नान्यः उपायः" इति। नारदेन अपि न ज्ञातम्, तर्हि अन्यैः कथं वक्तव्यम्? इति। एवं मुनिसमूहैः पृष्टः, तद् दुर्लभम् इति निश्चितम् अभवत्। ततः चिन्तया पीडितः सः बदरीवनम् अगच्छत्, तत्र तपश्चर्यां कर्तुम् उद्यतः। तस्मिन् समये, तस्य पुरतः सनकादयः महर्षयः सहस्रसूर्यसमप्रभाः दृष्टाः; तेषु श्रेष्ठः ऋषिः प्रोवाच। नारदः उवाच—"अद्य भाग्ययोगेन यूयं मया दृष्टाः। हे कुमाराः, शीघ्रं ब्रूयात, मयि कृपां कृत्वा।