बकासुरो नाम महाबलवान् राक्षसः क्रौञ्चरूपधारी सहसा समुपेत्य तीक्ष्णेन चञ्चुना श्रीकृष्णं बलात् गृहीत्वा निगिलितवान्। तं श्रीकृष्णं बकासुरेण निगीर्यमाणं दृष्ट्वा रामः सह बालकैः चन्द्रवदनः प्राणरहितेन्द्रियवत् सञ्जातः, मोहग्रस्तः अभवत्। तथापि गोकुलस्य कुमारः, जगद्गुरुः, अग्निवद् बकस्य तालुमूलं दग्धवान्। तेन तिव्रवेदनया पीडितः बकः कृष्णं ससुतराम् निष्पिपेष, क्रुद्धः पुनः तं हन्तुं चञ्चुना आक्रमितवान्। तदा बकः वेगेन समुत्पत्य कृष्णस्य समीपम् आगतः। कृष्णः पुण्यजनानां नाथः, कंसस्य मित्रम् अपि, बाहुभ्यां तस्य चञ्चुं गृहीत्वा, बालकानां साक्षात् पश्यतां मध्ये, सुलभतया देववीरवत् तं बकासुरं विदारितवान्, येन सर्वे बालकाः प्रमोदिताः अभवन्। ततः सुरलोकवासिनः बकारेरितारिणे नन्दनपुष्पैः मालतीपुष्पैः च वृष्टिं कृतवन्तः, दुन्दुभीः शङ्खैः स्तुतिभिः च तम् अभ्यनन्दन्। एतत् दृष्ट्वा गोपबालकाः विस्मिताः अभवन्। यदा कृष्णः बकस्य वदनात् मुक्तः, तदा राममुख्याः बालकाः इन्द्रियेषु प्राणप्रतिसंस्थानेन तुल्याः, हर्षपूर्णाः कृष्णं परिष्वज्य, वत्सान् सञ्चित्य, उत्सवेन गीतानि गायन्तः वृजं प्रत्यागच्छन्। एतद्वृत्तान्तं श्रुत्वा गोपाः गोप्यश्च विस्मयहरितहृदयाः स्नेहपूर्णदृष्ट्या कृष्णं पिपासया निरीक्षन्ते स्म, मृत्योरपि पराङ्मुखं पुनरागतं इव। हन्त! कियत् आपदः एष बालः अनुभूतवान्! किमपि अस्माकं किञ्चित् पूर्वकृतं पापं एतेषां भीतानां कारणम्। तथापि ते भीषणाः प्राणिनः तं न विजेष्टुं शक्नुवन्ति; हन्तुम् इच्छन्तः अपि दीपे पतङ्गवत् विनश्यन्ति। नूनं ब्रह्मविदां वचनानि कदापि मिथ्या न भवन्ति; यथैव गर्गमुनिना उक्तम्, तथैव जातम्। एवं नन्दादयः गोपाः कृष्णरामयोः चरितानि श्रुत्वा, लोकदुःखं विस्मृत्य, हर्षेण कालं नयन्ति स्म। एवं ते बाल्यक्रीडया—गोपनक्रीडया, सेतुबन्धनेन, वानरक्रीडया च—व्रजे बाल्यं निन्युḥ। अथ शौनकः पप्रच्छ—अश्वत्थाम्नः ब्रह्मशिरः अस्त्रेण उत्तरायाः गर्भे स्थितः पुत्रः विनष्टः, किन्तु भगवत्कृपया पुनः जीवितः। तस्य जन्म, कर्म, महात्म्यं, च समाप्तिं च, मृत्योरनन्तरं च गतिं श्रोतुम् इच्छामः। यदि त्वं युक्तं मन्यसे, तदेतत् विस्तरेण कथय, वयं हि शुकमुनिना उपदिष्टशास्त्रस्य तत्त्वार्थज्ञः श्रोतुम् उत्सुकाः स्मः। सूतः उवाच—युधिष्ठिरः राजा कृष्णपादसेवया सर्वकामविरक्तः पितेव प्रजाः तुष्टिं नीतवान्। तस्य धनं, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातरः, जम्बूद्वीपे अधिपत्यं, दिवि प्रसिद्धिः च आसीत्। द्विजश्रेष्ठाः, किं देवानामपि दुर्लभाः कामाः तस्य किम्? यस्य मनः मुकुन्दे स्थितम्, तस्मै अन्येषां सुखानां तृप्तिः इव भूभृतः अन्यसुखानां तृप्तिः। हे भृगुनन्दन, गर्भे स्थितः वीरः बालकः अस्त्रतेजसा दग्ध्यमानः कञ्चन पुरुषं दृष्टवान्। सः बालः अङ्गुष्ठमात्रं निर्मलम्, पीताम्बरधारिणं, नीलवर्णं, सुवर्णमुकुटमण्डितं, अद्भुतं रूपं, अच्युतं पुरुषं अपश्यत्। सः चतुर्भुजः, दीर्घबाहुः, सुवर्णकुण्डलभूषितः, रक्तलोचनः, गदाधरः, तेजसा दीप्तमानः, सर्वतः बालकस्य परितः गदां परिभ्रमयन् उल्कावत् विचरन् दृष्टः। सः स्वगदया अस्त्रतेजः निवर्तितवान्, यथा गोपतिः कुहूकं नाशयति, बालकः अपि तं समीक्ष्य 'कः अयम्?' इति चिन्तयामास। दशमासस्य अन्ते, तं विपदं निवर्त्य, धर्मगुप्ताः, सर्वव्यापी, अपरिमेयः भगवान् तत्रैव बालकस्य साक्षात् अन्तर्धानं जगाम। ततोऽथ सर्वे शुभलक्षणानि उत्पन्नानि, ग्रहाः अनुकूलाः अभवन्, तदा पाण्डुपुत्रः पाण्डुवीर्यसम्पन्नः पुनर्जातः। राजा हर्षपूर्णचित्तः, ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—जातकर्मादिकं कारितवान्। स धर्मज्ञः राजा जन्मतीर्थे सुवर्णं, गावः, भूमिः, ग्रामाः, गजाः, अश्वाः, उत्तमं भोजनं च ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। तृप्ताः ब्राह्मणाः नम्रं राजानं उचुः—'हे पुरुवंशश्रेष्ठ, अस्मिन्सन्ततौ एष एव मुख्यः।' 'यदा श्वेतकेशस्य अन्ते अवश्यमेव दैवेन नियोजितः, तदा एष विष्णुना भगवता भवतः कल्याणाय प्रेषितः।' 'अतः स विष्णुरातः इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति; न संशयः, स महाभागवतः महात्मा च भविष्यति।' युधिष्ठिरः उवाच—'किमेष बालः अस्माकं वंशस्य राजर्षीणां पुण्यश्लोकानां धर्मपथं अनुयास्यति?' ब्राह्मणाः ऊचुः—'हे पृथासुत, स प्रजापालकः इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणप्रियः, सत्यवादी रामदशरथवत् भविष्यति।' 'स शिबिवत् दाताऽभयदाता च, दुष्यन्ततनयवत् यशः सर्वयज्ञेषु विस्तारयिष्यति।' 'धनुर्विद्यायाम् अर्जुनयोः समः, अग्निवत् दुष्प्रसह्यः, समुद्रवत् दुस्तरः च भविष्यति।' 'मृगेषु सिंहवत् शूरः, हिमालयवत् धृतिमान्, पृथिव्यां क्षमासम्पन्नः, मातापित्रोः सहिष्णुः च।' 'पितामहसमः समदर्शी, शिववत् प्रसादशीलः, सर्वभूतशरण्यः, भगवत्कृष्णस्य लक्ष्म्याः प्रियः।' 'स कृष्णभक्तः, सर्वगुणमहिमा युक्तः, रन्तिदेववत् दाताऽपि, ययातिवत् धर्मिष्ठः।' 'बलिना धैर्ये, प्रह्लादवत् कृष्णभक्तौ, अश्वमेधयाज्यः, वृद्धसेवकः च।' 'स राजर्षीणां प्रवर्त्ता, पथभ्रष्टनिग्रहकर्ता, धर्माय कलिं पृथिव्यां निग्रहीष्यति।' 'तक्षकस्यागमं शृण्वन्, मुनिपुत्रेण प्रेषितं, स सर्वसङ्गान् परित्यज्य हरिलोकं गमिष्यति।' 'आत्मतत्त्वजिज्ञासया व्यासपुत्रात् श्रवणं कृत्वा, गङ्गायां देहम् उत्सृज्य, निःशङ्कः साक्षात् परमगतिं प्राप्स्यति।' एवं सुतः, बकवधादारभ्य, पारिक्षित्प्रसङ्गपर्यन्तं, श्रीमद्भागवते वर्णितानि चरितानि पवित्राणि, भक्तिपूर्वकं निवेदितानि।