एकदा गोकुलवासिनः कुमाराः स्वस्वगोपदलेषु मिलित्वा तीरं प्राप्य, तत्र गवां पिपासां शमयित्वा, स्वयं जलं पिबन्तः आसन्। तत्रैव तैः कुमारैः एकं महद्भूतं दृष्टम्, यः इन्द्रवज्रहतशिखरमिव आसीत्। स तु बकः नाम राक्षसः, बली महान्, बकपक्षिण्याकारः, सहसा आगत्य, तीक्ष्णचञ्चुना कृष्णं बलात् गृहीत्वा निगिलितवान्। कृष्णं बकस्य मुखे निगिलितं दृष्ट्वा, रामः अन्ये च बालकाः, इन्द्रियाणि प्राणरहितानि इव, विस्मृताः अभवन्। गोपबालकपुत्रः, जगद्गुरुः कृष्णः, अग्निरिव बकस्य तालुं मूलतः दग्धवान्। तेन तीव्रवेदनया पीडितः बकः कृष्णं तुर्यं त्यक्त्वा, क्रुद्धः पुनः तं हन्तुं चञ्चुना आक्रमितवान्। बकः यदा कृष्णं प्रति धावितवान्, तदा कृष्णः, साधूनां नाथः, कंसमित्रः, बाहुभ्यां तस्य चञ्चुं गृहीत्वा, बालकैः पश्यद्भिः, देववीरः इव, सहजं तं विदार्य, बालकान् प्रमोदितवान्। ततः दिव्यजनाः बकशत्रवे कृष्णाय नन्दनपुष्पाणि, मालतीपुष्पाणि च सिञ्चितवन्तः; तं स्तुत्वा, मृदङ्गशङ्खनिनादैः, स्तोत्रैः च पूजितवन्तः। एतद् दृष्ट्वा गोपबालकाः विस्मिताः अभवन्। यदा कृष्णः बकमुखात् मुक्तः, तदा राममुख्याः बालकाः, प्राणैः इन्द्रियेषु पुनरागतैः, तं सन्तोषेण आलिङ्ग्य, गवां संहित्य, उत्साहेन वृजं प्रत्यागच्छन्तः, तद्वृत्तान्तं गायन्तः। एतत् श्रुत्वा, गोपाः गोप्यः च, आश्चर्येण, गाढस्नेहेन च, कृष्णं तृषिताक्षैः पश्यन्तः, मृत्युतः पुनरागतं इव, तं निरीक्षन्तः। अहो, कियन्ति संकटानि अस्य बालस्य अभवन्! किमपि पूर्वं कृतं पापं अस्माकं, तस्य भीतेः कारणम् इति चिन्तयन्ति। तथापि, तानि भयङ्कराणि भूतानि तं हन्तुं न शक्नुवन्ति; यः तान् मारयितुं आगच्छन्ति, तानि दीपे पतङ्गाः इव नश्यन्ति। सत्यं, ब्रह्मविदां वचनानि कदापि मिथ्या न स्युः; यथा गर्गमुनिना उक्तं, तथा घटितम्। एवं नन्दः अन्ये च गोपाः, कृष्णरामयोः कथाभिः प्रमोद्यमानाः, सुखेन कालं यापयन्ति, संसारदुःखं विस्मृत्य। एवं बाल्यक्रीडया—अन्तर्धानक्रीडया, तटनिर्माणेन, कपिक्रीडया च—ते वृजे बाल्यं यापयन्ति। ततः शौनकः पप्रच्छ—अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरः अस्त्रेण उत्तरा गर्भस्थः बालः हतः, भगवत्कृपया जीवितः च। तस्य जन्म, महात्मनः कर्म, अन्ते च कः गतः, मृत्युश्च कुतः, इति वयं श्रुतुमिच्छामः। यदि ते उचितं मन्यसे, तद् ब्रूहि; वयं शुकाद् एतत् विज्ञानं प्राप्तवन्तः, श्रवणोत्सुकाः स्मः। सूतः उवाच—युधिष्ठिरः, पितृवत् प्रजाः सन्तोषयन्, सर्वकामानाम् अनासक्तः, कृष्णपादसेवया। तस्य धनं, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातृणः, जम्बूद्वीपस्य अधिपत्यं, दिव्यकीर्तिः च आसीत्। द्विजः, यः मनः मुकुन्दे स्थिरं, तस्मै देवेषु स्पृह्यन्ति कामाः किं प्रयोजनम्? यथा अन्यानि तृप्तिम् आहाराय राज्ञे यच्छन्ति, तथा तस्य सन्तोषम्। भृगुवंशज, गर्भस्थः वीरः बालः अस्त्रेण दग्धः, तदा अद्भुतं पुरुषं अपश्यत्। स तु शुद्धं रूपं, अङ्गुष्ठमात्रम्, श्यामं, पीतवस्त्रं, सुवर्णमुकुटमण्डितम्, चित्ताकर्षकम्, अच्युतं अपश्यत्। तस्य चतुर्बाहुः, सुवर्णकुण्डलाभिः शोभितः, रक्तनेत्रः, गदायुक्तः, सर्वदिशं बालं परितः गदां घूर्णयन्, ज्वालामिव। स्वगदया तेन अस्त्रस्य तेजः नाशितम्, यथा गोपतेः कुहः नश्यति; बालः च तं पश्यन्, 'कः एषः?' इति विचिन्तयन्। तदा, तं संकटं अपास्य, अपरिमेयः धर्मरक्षकः, सर्वव्यापी भगवान्, दशमासान्ते बालस्य साक्षात् दृष्ट्वा तत्रैव अदृश्यः अभवत्। ततः सर्वमङ्गलैः गुणैः समन्वितः, ग्रहैः अनुकूलैः, पाण्डुवंशधरः पुनः जातः, पाण्डुसामर्थ्ययुक्तः। राजा हृष्टचित्तः, ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—जातकं लेखितवान्, शुभकर्माणि च कृतवान्। धर्मज्ञः राजा, सुवर्णं, गोः, भूमिः, ग्रामः, गजः, अश्वः, उत्तमं भोजनं च ब्राह्मणेभ्यः जन्मस्थले दत्तवान्। ततः तुष्टाः ब्राह्मणाः विनीतं राजानं ऊचुः—'पुरुवंशश्रेष्ठ, अस्मिन वंशे एष एव।' 'अवश्यं, श्वेतकेशान्ते, अव्याहतविधिना, विष्णुना ते सौभाग्याय प्रेषितः।' 'तस्मात्, विष्णुरातः इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति; न संशयः, महान् भक्तः, महात्मा च।' युधिष्ठिरः पप्रच्छ—'किम् एषः बालः अस्माकं वंशस्य राजर्षीणां धर्ममार्गं अनुगमिष्यति, यशस्विनां, सतां, पण्डितानां च प्रशंसितानां?' ब्राह्मणाः ऊचुः—'पृथापुत्र, एषः प्रजापालकः भविष्यति, इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणेषु भक्तः, सत्यवादी, रामः दशरथात्मा इव।' 'दानशीलः, शरणदः, शिबिवत्; यशः वंशस्य विस्तारयिता, दुष्यन्तपुत्रवत्।' 'धनुर्धराणां श्रेष्ठः, उभयार्जुनसमानः; अनतिक्रम्यः अग्निवत्, दुर्गमः समुद्रवत्।' 'सिंहवत् शूरः, हिमालयवत् स्थिरः, भूमिवत् धैर्यशीलः, मातापितृवत् सहिष्णुः।' 'पितामहसमान् निष्पक्षः, शिववत् अनुग्रहशीलः, सर्वजनशरणः, लक्ष्म्याः प्रभुवत्।' सः कृष्णभक्तः, सर्वगुणसम्पन्नः, रन्तिदेववत् दानशीलः, ययातिवत् धर्मनिष्ठः। स्थिरतायां बलीवत्, कृष्णभक्तौ प्रह्लादवत्; अश्वमेधयज्ञं करिष्यति, वृद्धसेवां च। सः राजर्षीणां प्रजाता, धर्मविपथगामिनां दण्डकर्ता; धर्मार्थं कलिं भूमौ निग्रहिष्यति। एवं कृष्णरामयोः लीला-वृत्तान्तैः, गोपबालकाः, गोकुलवासिनः च, नन्दादयः, सुखेन कालं यापयन्ति; पाण्डुवंशे, भगवान् विष्णुरातः, धर्मनिष्ठः, कृष्णभक्तः, सर्वगुणसम्पन्नः, वंशवृद्धिः, धर्मपाला, लोकहिताय जातः इति ब्राह्मणैः प्रतिपादितम्।