तौ द्वौ, सर्वलोकानां एकमात्रौ संरक्षकौ सन्तौ, गोकुले गोपबालकवत् वर्तेते स्म, वत्सपालनं कृत्वा स्वाभाविकं प्रातःकाले भोजनं च कुर्वन्तौ। कदाचित् प्रतिवेशः स्वस्ववस्तूनि वत्सान् जलतीरे नेतुं प्रस्थितः, तत्र वत्सान् पातुम् अनुवर्त्य, ते अपि जलं पिबन्ति स्म। तत्रैव बालकाः महदेकं भूतं दृष्टवन्तः, यः शिखराकृतिः इन्द्रवज्रहत इव आसीत्। स एव बकः, महाबलवान् दानवः, बकपक्षिणः रूपेण तत्र समागत्य, तीक्ष्णेन चञ्चुना कृष्णं बलात् गृहीत्वा निगिलितवान्। कृष्णं बकेन निगिलितं दृष्ट्वा, रामः अन्ये च बालकाः, इन्द्रियाणि प्राणशून्यानीव, विस्मिताः अभवन्। तदा गोपसुतः जगद्गुरुः, अग्निवत् बकस्य तालुमूलं दग्धवान्; तेन तीव्रेण वेदनया पीडितः बकः कृष्णं त्वरया उगलितवान्, क्रुद्धः पुनः चञ्चुना हन्तुं प्रवृत्तः। तस्मिन् क्षणे, बकस्याभिमुखं धावन्तं दृष्ट्वा, कृष्णः, साधूनां नाथः कंसमित्रश्च, बाहुभ्यां चञ्चुं गृहीत्वा, बालकैः पश्यद्भिः, देववीरः इव सहजं तं द्विधा चकर्त, सर्वान् हर्षयन्। ततः दिव्याः पुरन्दरस्य शत्रवे नन्दनपुष्पाणि मालतीपुष्पाणि च वृष्टवन्तः, दुन्दुभीः शङ्खैः स्तुतिभिः च वन्दितवन्तः; एतद् विलोक्य गोपपुत्राः विस्मिताः अभवन्। बकस्य मुखात् मुक्ते कृष्णे, राममुख्याः बालकाः, इन्द्रियेषु प्राणप्रतिष्ठामिव अनुभवन्; तं सान्त्वयित्वा, वत्सान् संगृह्य, हृष्टाः गानं कुर्वन्तः व्रजं प्रत्यागच्छन्। तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा, गोपाः गोप्यश्च, विस्मय-स्नेहपूरितहृदयाः, कृष्णं तृषितलोचनैः पश्यन्ति स्म, मृत्योरपि पराङ्मुखं प्राप्तमिव। हन्त, कति विपदः एष बालः अनुभूतवान्! किमपि, कच्चित् पूर्वकृतं पापं अस्य भीतेः कारणं स्यात्। तथापि, तान् भीषणान् प्राणिनः न शक्नुवन्ति तं जेतुं; हन्तुमिच्छन्तः अपि, दीपे पतङ्गवत् विनश्यन्ति। नूनं ब्रह्मविदां वचनं मिथ्या न भवति; यथा गर्गमुनिना उक्तं, तथा एव जातम्। एवं नन्दादयः गोपाः कृष्णरामयोः चरित्रकथनैः प्रमुदितमनसः, संसारदुःखं न जानन्तः, कालं नयन्ति स्म। एवं बाल्यक्रीडया—लुकलुका, सेतुबन्धनं, वानरक्रीडया च—they व्रजे बाल्यं निन्युः। एतस्मिन्नन्तरे, शौनकः उवाच—अश्वत्थाम्नः ब्रह्मशिरोऽस्त्रेण उत्तरा गर्भस्थः पुत्रः हतः, किन्तु भगवतः कृपया पुनः जीवितः। तस्य जन्म, महात्मनः कर्माणि, तस्य च निधनं, मरणानन्तरं च गतिं श्रोतुमिच्छामः। यदि त्वं उचितं मन्यसे, तद्वद, वयं शुकमुखादेतद् ज्ञानं प्राप्य, श्रोतुम् उत्सुकाः स्मः। सूतः उवाच—राजा युधिष्ठिरः, पितेव प्रजाः तुष्टिं प्रापयन्, कृष्णपादसेवनवशात् सर्वेषु विषयेऽसक्तः आसीत्। तस्य राज्ये धनं, यज्ञाः, राष्ट्राणि, पत्न्यः, भ्रातरः, जम्बूद्वीपे अधिपत्यं, दिविस्पृक् कीर्तिश्च आसीत्। हे द्विजश्रेष्ठ, यः मनः मुकुन्दे स्थितं, तस्य कामाः स्वर्गकाम्याः अपि किं प्रयोजनं? यथा अन्यानि वस्तूनि क्षुधितस्य नृपतेः तुष्टिं जनयन्ति, तथा तस्य। हे भृगुनन्दन, तस्य वीरस्य बालस्य, मातुः गर्भे स्थितस्य, ब्रह्मास्त्रतेजसा दग्धे, सः एकं पुरुषं अपश्यत्। सः अङ्गुष्ठमात्रं, निर्मलरूपं, पीतकौशेयवाससं, नीलवर्णं, सुवर्णमुकुटमण्डितं, अद्भुतं, चतुर्भुजं, दीर्घकर्णाभरणं, रक्तलोचनं, गदाधरं, सर्वदिशः गदया भ्रमयन्तं, द्युतिमन्तं, तेजस्विनं च दृष्टवान्। सः स्वगदया ब्रह्मास्त्रतेजः निवार्य, यथा गोपतिः तुषारं नाशयेत्, बालकः विस्मयेन तं पश्यन्, 'कः अयम्?' इति चिन्तयामास। दशमे मासे, तं भयं निवार्य, धर्मरक्षकः, सर्वव्यापी, अपरिमेयः भगवान्, तत्रैव बालकस्य चक्षुषि अन्तर्धीयते स्म। ततः, सर्वमङ्गललक्षणेषु जातेषु, ग्रहेषु च सुमध्यमेषु, पाण्डुवंशधरः पुनः जातः, पाण्डुसमबलसम्पन्नः। राजा हर्षपूर्णचित्तः, धौम्यकृपादीन् ब्राह्मणान् आहूय, जातकर्मादि मङ्गलानि कारयामास। स धर्मज्ञः राजा, सुवर्णं, गावः, भूमिः, ग्रामाः, गजाः, अश्वाः, उत्तमं भोजनं च ब्राह्मणेभ्यः जन्मस्थले दत्तवान्। ततः, तुष्टाः ब्राह्मणाः, दीनं राजानं प्राहुः—'हे पुरुकुलश्रेष्ठ, अस्मिन्नेव वंशे, एष एव महान् भविष्यति।' 'दैवबलात्, श्वेतकेशस्य अन्ते, सः विष्णुना भवतः कल्याणाय प्रेषितः।' 'तस्मात्, सः विष्णुरात इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति, न संशयः; सः महाभागवतः, महात्मा च।' युधिष्ठिरः उवाच—'किमयं बालः अस्माकं वंशस्य राजर्षीणां धर्ममार्गं अनुवर्तिष्यते, ये महात्मानः, पुण्यश्लोकाः, साधुभिः प्रशंसिताः?' ब्राह्मणाः ऊचुः—'हे पृथानन्दन, सः प्रजापालकः भविष्यति, मनुष्येषु इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणेषु भक्तः, सत्यवादी, दशरथात्मजे रामवत्।' 'सः दाता, शरण्यः, औशीनरशिबिवत्, यशःवर्धकः, दुष्यन्तात्मजेव यजमानाम्।' 'धनुर्धराणाम् अग्रणी, उभययोरर्जुनयोः तुल्यः, अग्निवत् दुर्जयः, सागरवत् दुस्तरः।' 'मृगेषु सिंहवत्, हिमालयवत् स्थिरः, भूमिवत् क्षमावान्, मातृपितृवत् सहिष्णुः।' 'पितामहसमः समदर्शिता, शिववत् प्रसादः, सर्वेषां शरण्यः, लक्ष्म्याः पतिवत्।' 'सः कृष्णभक्तः, सर्वगुणसम्पन्नः, रन्तिदेववत् दाता, ययातिवत् धर्मिष्ठः।' 'बलिनः दृढता, प्रह्लादस्य भक्तिः, अश्वमेधयाजी, वृद्धसेवी च भविष्यति।