हरिः ओम्। यदा स कालियकृतवेषः दानवः वत्सरूपेण गवां मध्ये प्रविष्टः, तदा श्रीहरिः शनैः शनैः अविज्ञातवद् उपविशत्, तं बलरामाय दर्शयामास च। ततः अच्युतः तस्य पुच्छं पृष्ठपादौ च गृहीत्वा, तं वेगेन परिभ्रम्य, कपित्थवृक्षस्य शिखरे प्राक्षिपत्। तदा तस्य महाकायस्य दानवस्य पतितकैः फलैः आहतस्य प्राणाः निर्गता इति। एतद् दृष्ट्वा विस्मिताः बालकाः "साधु! साधु!" इति शब्दं कृत्वा, देवाः अपि हृष्टाः स्वर्गात् पुष्पवृष्टिं चक्रुः। तौ अपि सर्वलोकपालकौ सन्तौ, गोपालकबालकवद् वत्सपालनं कृत्वा, प्रातःकाले यथापूर्वं भोजनं चक्रतुः। एकदा सर्वे बालकाः स्वस्ववत्सगणान् जलतीरं निनीय, वत्सान् पाययित्वा स्वयम् अपि जलं पिबन्ति स्म। तत्रैव ते बालकाः एकं महान् भूतं दृष्टवन्तः, यः इन्द्रवज्राहतशिखरकल्पः आसीत्। स एव बकः, महाबलवान् दानवः, बकपक्षिरूपेण तत्र समुपस्थितः, स तीक्ष्णचञ्चुना कृष्णं वेगेन गृहीत्वा निगिलितवान्। कृष्णस्य निगिलने दृष्टे, रामः अन्ये च बालकाः इन्द्रियैः वियुक्तप्राणवत् मूढभावं प्राप्ताः। किन्तु गोपसुतः जगद्गुरुः, अग्निवत् बकस्य तालुमूलं दग्धवान्। अतः स बकः वेदनया पीडितः कृष्णं निष्क्रान्तवान्, पुनः क्रुद्धः तं मारयितुम् आक्रम्य चञ्चुना प्रहारं कर्तुम् उद्यतः। तदा कृष्णः, साधुपालकः कंसमित्रः च, तं बकं बाहुभ्यां चञ्च्वोः गृहीत्वा, बालकैः निरीक्ष्यमाणः, देववीरवद् सहजं तं विदार्य सुखेन हन्तुम् अर्हन्, सर्वान् हर्षयामास। ततः सुराः बकशत्रवे नन्दनपुष्पैः मल्लिकाभिः च वृष्टिं कृत्वा, दुन्दुभीनां शङ्खानां स्तुतिभिः च तं पूजयामासुः। गोकुमाराः तद् दृष्ट्वा विस्मयं गताः। यदा कृष्णः बकस्य मुखात् विमुक्तः, तदा बालकाः राममुख्याः इव प्राणान् पुनः प्राप्तवन्तः, तं परिष्वज्य, वत्सगणान् संयोज्य, हृष्टमनसः गानं कुर्वन्तः व्रजं प्रत्यागच्छन्। तद्वृत्तं श्रुत्वा गोपाः गोप्यश्च आश्चर्यविस्मिताः, कृष्णे प्रमोदेन, तृषितलोचनैः पश्यन्तः, मृत्योरिव प्रत्यागतं मन्यमानाः। ते ऊचुः—"हन्त! कियन्ति संकटानि एष बालः अनुभूतवान्! कच्चित् किञ्चिदस्माकं पूर्वकृतं पापं एतस्य भीतेः कारणम्?" तथापि, "ते भीषणाः दानवाः तं न जेतुम् अर्हन्ति; हि ते तं हन्तुं समुपेत्य, पतङ्गवत् अग्नौ विनश्यन्ति।" सत्यं, "ब्रह्मविदां वचनं मिथ्या न भवति; यथा गार्गमुनिना उक्तं, तथा एव जातम्।" एवं नन्दमुख्याः गोपाः, कृष्णरामयोः कथा श्रवणेन, लोकदुःखं विस्मृत्य, प्रमोदेन कालं नयन्ति स्म। एवं ते व्रजे बाल्ये लीलया, छद्मक्रीडया, सेतुबन्धनक्रीडया, कपिक्रीडया च, कालं यापयामासुः। अथ शौनकः उवाच—"अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरोऽस्त्रतेजसा, उत्तरायाः गर्भः विनष्टः, भगवतः कृपया तु जीवितः। अस्य जन्म, कर्म, महापुरुषत्वं च, मृत्युः च, मरणानन्तरं गतिं च वयं श्रोतुम् इच्छामः। यदि त्वया योग्यं मन्यसे, तर्हि शुकदेवेन यः अस्माकं ज्ञानं दत्तम्, तद् विस्तरेण कथय।" सूत उवाच—"राजा युधिष्ठिरः, कृष्णपादसेवनया सर्वकामविरक्तः, पितृवत् प्रजाः तोषयति स्म। सः धनं, यज्ञान्, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातॄन्, जम्बूद्वीपाधिपत्यं, दिव्यां कीर्तिं च प्राप्नोत्। किं तस्य मुक्ता-कामस्य, यस्य चेतः मुकुन्दे स्थितम्, तैः इच्छाभिः, यथा क्षुधितस्य राज्ञः अन्यवस्तूनि, तथा एव।" "हे भृगुनन्दन! गर्भस्थः स वीरः बालकः, अस्त्रतेजसा दह्यमानः, किञ्चित् पुरुषं ददर्श। सः शुद्धस्वरूपं, अङ्गुष्ठमात्रं, पीतवर्णं, सुवर्णमुकुटमण्डितं, श्यामलम्, अद्भुतदर्शनं, पीताम्बरं, अच्युतं ददर्श।" "स चतुर्भुजः, दीर्घबाहुः, सुवर्णकुण्डलशोभितः, रक्तलोचनः, गदाधरः, सर्वदिशं बालकस्य चक्रे, गदां प्रदीप्तमिव उल्काम् अपि पुनः पुनः भ्रमयन्।" "स्वगदया सः अस्त्रतेजः नाशयामास, यथा गोपतिः कुहूः नाशयति। बालकः अपि विस्मितः, 'कः अयं?' इति पश्यन्।" "दशमासानन्तरं, तं विघ्नं निःसृत्य, धर्मसंस्थापकः, अनन्तः, सर्वव्यापी भगवान् तत्रैव बालकस्य पश्यतः अन्तर्धानं गतः।" "ततः, सर्वमङ्गललक्षणोपेतः, शुभग्रहयोगे, पाण्डुनन्दनः पुनः जातः, पाण्डुवीर्यसम्पन्नः। राजा हृष्टचित्तः, बालस्य जातकं ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—लिखितवान्, मङ्गलक्रियाः च कारयामास।" "धर्मज्ञः राजा, जन्मतीर्थे सुवर्णं, गावः, भूमिं, ग्रामान्, हस्त्यश्वरथान्, उत्तमं भोज्यं च विप्रेभ्यः दत्तवान्।" "तदा तृप्ताः ब्राह्मणाः सस्मितम् ऊचुः—'हे पुरुवंशश्रेष्ठ! अस्मिन् वंशे स एव प्रमुखः।'" "'दैवयोगात्, श्वेतकेशस्य समाप्तौ, एष विष्णुना भवतः श्रेयसे प्रेषितः।'" "'अतः सः विष्णुरातः इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति; न संशयः, स महान् भक्तः, महात्मा भविष्यति।'" युधिष्ठिर उवाच—"'किं एष बालः अस्माकं राजर्षिवंशस्य धर्मपथे स्थास्यति? ये महात्मानः, पुण्यकीर्तयः, सत्पुरुषैः प्रशंस्यन्ते?' " ब्राह्मणाः ऊचुः—"'पृथानन्दन! सः जनानां रक्षकः भविष्यति, इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणप्रियः, सत्यवाक् रामवत्।'" "'सः दातृत्वेन शिबिवत्, त्राता च, वंशस्य यशः दुष्यन्तपुत्रवत् विस्तारयिष्यति।'" "'धनुर्धराणां मध्ये श्रेष्ठः, उभययोः अर्जुनयोः समः; अनुत्तम्यः वह्निवत्, दुस्तरः सागरवत्।'" "'सिंहवत् शूरः, हिमालयवत् स्थिरः, पृथिव्यवत् क्षमावान्, मातापित्रोः सदृशः सहिष्णुः च।'" एवं स कथा, श्रीमद्भागवतस्य उक्तश्लोकानुसारः, सम्यक् प्रवहति।