कदा चित् श्रीकृष्णबलरामौ सखाैः सह यमुनातटे वत्सपालनकृत्यं कुर्वन्तौ स्थितवन्तौ। तत्र एकः दानवः वत्सरूपधारी सन् वत्सगणमध्ये प्रविश्य तयोः वधाय समुपागतः। तं दानवं दृष्ट्वा हरिः शनैः निषीद्य, बालिशवत् स्वभावं दर्शयन्, बलरामाय तम् उपदर्शयामास। ततः अच्युतः तं दानवं पृष्ठपादाभ्यां चौर्यं कृत्वा, पुच्छं गृहीत्वा, वेगेन परिभ्रम्य कपित्थवृक्षस्य शृङ्गे प्राक्षिपत्। स महाकायः दानवः फलपातेन आहतः भूमौ पतित्वा प्राणान् त्यक्तवान्। तद् दृष्ट्वा विस्मिताः बालकाः "शब्दं साधु साधु" इति उच्चैः शशंसुः, देवाश्च प्रमुदिताः पुष्पवृष्टिं चक्रुः। तावपि जगतां रक्षको भवतोऽपि, गोकुले गोपालबालकवत् वत्सान् पालयन्तौ, स्वाभाविकं प्रातःकाले भोजनं च अकुर्वताम्। एकदा प्रतियुवान् स्वस्ववत्सगणं तीरं नीत्वा, तेषां पानं कृत्वा स्वयं जलं पिबन्ति स्म। तत्रैव ते बालकाः एकं महान्तं सत्त्वं दृष्टवन्तः, यः इन्द्रवज्राहतः शैलशिखर इव बभौ। स बकः नाम दानवः, बकपक्षिरूपधारी, सहसा आगत्य तीक्ष्णचञ्चुना कृष्णं बलात् जग्राह। कृष्णं बकेन निगीर्णं दृष्ट्वा, राममुख्या बालकाः इन्द्रियवद् प्राणहीनाः सञ्जज्ञुः, मोहिता अभवन्। गोपकुमारः स जगद्गुरुः कृष्णः बकस्य तालुमूलं वह्निवद् दग्धवान्। तेन दुःखार्तः बकः कृष्णं मूत्रयित्वा, कोपात् पुनः चञ्चुना तं हन्तुम् अभ्यधावत्। तदा धर्मरक्षकः कृष्णः, धर्मात्मनाम् अधिपः, कंसमित्रः, तस्य चञ्चुं बाहुभ्यां गृहीत्वा, बालकैः पश्यद्भिः, देववीर इव, सहजं यत्नं विना तं विदारयामास। तदनन्तरं देवाः बकवैरिणं नन्दनपुष्पैः, मल्लिकाभिः च ववर्षुः, दुन्दुभिशङ्खनिनादैः स्तुतिभिश्च प्रशशंसुः। एतत् दृष्ट्वा गोपबालाः विस्मयं जग्मुः। बकमुखात् मुक्तं कृष्णं दृष्ट्वा, राममुख्याः बालकाः प्राणैः पुनरिव युक्ताः समभवन्। तं स्नेहेन परिष्वज्य, वत्सगणं सङ्गृह्य, हृष्टाः गायन्तः वृजं प्रत्यागच्छन्। तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा, गोपाः गोप्यश्च, विस्मयानुरागपूरिता, मृत्योरिव प्रतिनिवृत्तं कृष्णं तृप्ताक्षिभिः निरीक्षन्त स्म। ते चिन्तयामासुः—"हन्त, कियन्ति कालानि एष बालकः भीषणानि संकटानि अनुभूतवान्! किमपि अस्माकं किञ्चित् पूर्वकृतं पापं एतस्य भयस्य कारणम्?" तथापि, तं हन्तुं समुपागताः ते भीषणाः प्राणिनः दीपे पतङ्गवत् नश्यन्ति, न तं जेतुं शक्ताः। नूनं ब्रह्मविदां वचनानि मिथ्या न भवन्ति; यथा गार्गमुनिना उक्तं, तथा एव जातम्। एवं नन्दमुख्याः गोपाः, कृष्णरामयोः चरितानि श्रुत्वा, सुखेन कालं नयन्ति, संसारदुःखं न वेदन्ति। एवं ते बाल्ये लीलया—गोपनक्रीडया, सेतुबन्धनेन, कपिवत् विक्रमेण—व्रजे बाल्यकालं निन्युḥ। शौनकः उवाच—"अश्वत्थाम्नः ब्रह्मशिरोऽस्त्रबलात् उत्तरा गर्भे स्थितः बालकः हतः, परन्तु भगवतः कृपया पुनरपि जीवितः कृतः। अस्य जन्म, महात्मनः कर्माणि, मृत्युश्च कथं जातः, मृत्योरनन्तरं च सः कुत्र गतः—एतत् श्रोतुम् इच्छामः। यदि त्वं उचितं मन्यसे, तद् वद; वयं हि शुकमुखात् एतद् विद्याम् आस्वादितुम् इच्छामः।" सूतः उवाच—"राजा युधिष्ठिरः पितेव प्रजाः तुष्ट्वा, कृष्णपादसेवनात् सर्वेषु कामेषु अनासक्तः अभवत्। सः धनं, यज्ञान्, राष्ट्राणि, पत्न्यः, भ्रातॄन्, जम्बूद्वीपाधिपत्यं, दिव्यां कीर्तिं च अलभत्। द्विजोत्तमाः, यस्य मनः मुकुन्दे नित्यं स्थिरं, तस्य स्वर्गकामानां कामानां किमर्थं? यथा क्षुधितस्य राज्ञः अन्यानि वस्तूनि तुष्टिं ददाति, तथा तस्यापि।" "हे भृगुनन्दन, तस्य वीरस्य बालकस्य, मातुर्गर्भे स्थितस्य, अस्त्रतेजसा दग्धस्य, एकं पुरुषं दृष्टवान्। सः निर्मलः, अङ्गुष्ठमात्रः, सुवर्णमुकुटशोभितः, श्यामवर्णः, दिव्यः, पीताम्बरधरः, अच्युतः। तस्य चतुर्भुजः दीर्घबाहुः, सुवर्णकुण्डलमण्डितः, रक्तलोचनः, गदाधरः, सर्वदिशं गदां परिभ्रम्य, ज्वलितधूमकेतुवत्, बालकस्य चतुर्दिशं विचचार।" "स्वीयया गदया सः अस्त्रतेजः निवार्य, गोपतिरिव निवारयति तुषारं, बालकः विस्मयान्वितः पश्यन् चिन्तयामास—'कः एषः?' दशमासे समाप्ते, तं संकटं निवार्य, सः अनन्तः धर्मरक्षकः, सर्वगतः भगवान्, बालकस्य नेत्रसाक्षात् तत्रैव अन्तर्धानं चकार।" "अनन्तरं, सर्वे शुभलक्षणे अभिव्यक्ते, ग्रहाः अनुकूलाः सन्तः, पाण्डुवंशधरः पुनरपि जातः, पाण्डुवत् बलसम्पन्नः। राजा हृष्टचित्तः, ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—बालस्य जातकं कृत्वा, मङ्गलक्रियाः कारयामास। धर्मज्ञः स राजा, ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णं, गावः, भूमिं, ग्रामान्, गजान्, अश्वान्, उत्तमं भोजनं जन्मस्थले दत्तवान्।" "ततस्तुष्टैः ब्राह्मणैः स विनीतः राजा इत्युक्तः—'हे पुरुवंशश्रेष्ठ, अस्मिन्वंशे एष एव विशेषः।' 'श्वेतकेशस्य अन्ते, दैवबलात्, विष्णुनैव एषः ते भाग्याय प्रेषितः।' 'तस्मात् विष्णुरात इति लोके ख्यातिं गमिष्यति, न संशयः, स महाभागवतः, महात्मा भविष्यति।'" "युधिष्ठिरः उवाच—'किं एषः बालकः अस्माकं राजर्षीणां धर्मपथं अनुवर्तिष्यते, ये कीर्तिमन्तः, पुण्यश्लोकाः, साधुभिः गीयन्ते?'" "ब्राह्मणाः ऊचुः—'पृथासुत, सः प्रजापालकः भविष्यति, मनुष्येषु इक्ष्वाकुवत्, ब्राह्मणप्रियः, सत्यसन्धः, दशरथात्मज रामवत्।' 'दानशीलः, शरण्यः, औशीनरशिबिवत्, कुलकीर्तिं विस्तारयिष्यति, दुष्यन्तपुत्रवत्।' 'धनुष्मतां श्रेष्ठः, उभयार्जुनसमानः, वह्निवत् दुर्जयः, सागरवत् दुस्तरः च भविष्यति।