एवं भगवान् स्वभावे स्थितोऽपि तस्य गुणैः कदापि न बध्यते। यथा तं शरणं गच्छतः बुद्धिः तैः गुणैः न स्पृश्यमाना भवति। अज्ञानिन्यः स्त्रियः स्वस्य प्रभोः महत्त्वं न जानन्त्यः, तम् स्वकीयं पतिम् इव गृहीत्वा, स्वान्तरे तस्य अनुरागं कल्पयामासुः; यथा सामान्यबुद्धयः भगवंतम् सीमितं मन्यन्ते। कृष्णः बलरामः च, गोष्ठे वृषभावद् गर्जन्तौ, पशूनां ध्वनिं अनुकरणं कृत्वा, एकत्र क्रीडाम् अकुर्वताम्, मानुषवत् व्यवहताम्। एकदा, कृष्णबलरामौ गोपालबालकैः सह यमुनातटे वत्सान् चरयन्तौ स्थितौ, तत्र हन्तुं समुत्सुकः दैत्यः आगतः। स दैत्यः वत्सरूपेण गोपवृन्दे सम्मिश्रः, हरिः तं शनैः उपविश्य, निर्दोषभावं दर्शयन्, बलरामाय दर्शयामास। ततः अच्युतः तं दैत्यं पृष्ठपादयोः लङ्कायाः च गृहीत्वा, परिभ्रम्य, कपीठवृक्षस्य शिखरे क्षिप्तवान्; स महाकायः दैत्यः, फलैः पतितः, मृतः अभवत्। तद् दृष्ट्वा बालकाः विस्मिताः "साधु साधु!" इति उच्चैः शंसन्तः, देवाः तुष्टाः, दिव्यात् पुष्पवृष्टिं अकुर्वन्। तौ जगतां एकैकौ रक्षकौ सन्तौ, गोपालबालकवत् वत्सान् पालयन्तौ, प्रातःकाले भोजनं अकुर्वताम्। एकस्मिन्नेव दिवसे, प्रत्येकः बालः स्वस्य वत्सवृन्दं जलतीरं निनीत्; वत्सान् पाययित्वा, स्वयं अपि जलं पिबन्। तत्र बालकाः एकं महाकायं प्राणीं ददृशुः, इन्द्रवज्रहतं पर्वतशिखरम् इव। स बकः, महाबलवान् दैत्यः, बकपक्षिरूपेण त्वरितं आगत्य, तीक्ष्णेन चञ्चुना कृष्णं बलात् गृहीत्वा निगिलितवान्। कृष्णं बकस्य मुखे निगिलितं दृष्ट्वा, रामः अन्ये च बालकाः इन्द्रियाणि प्राणहीनानि इव, मोहिताः अभवन्। तथापि गोपसुतः, लोकगुरुः, बकस्य तालुं अग्निवत् दग्धवान्; तेन दुःखार्तः बकः कृष्णं त्वरितं उच्छिष्टवान्, क्रुद्धः पुनः चञ्चुना हन्तुं यत्नं अकरोत्। बकः कृष्णं प्रति धावमानः, कृष्णः, साधूनां नाथः, कंसमित्रः, बाहुभ्यां चञ्चुं गृहीत्वा, बालकानां साक्षात्, सहजं चञ्चुं विदार्य, देववीरः इव, तान् प्रमोदितवान्। ततः दिविस्थाः देवाः बकवैरिणं नन्दनपुष्पैः मल्लिकाभिः च वृष्टिं अकुर्वन्, भेरीशङ्खगीतैः स्तुतिं च; तद् दृष्ट्वा गोपसुताः विस्मिताः अभवन्। कृष्णः बकस्य मुखात् मुक्तः सञ्जातः, राममुख्याः बालकाः जीवनं इन्द्रियेषु पुनः प्राप्तम् इव अनुभवन्; सन्तुष्टाः कृष्णं आलिङ्ग्य, वत्सान् संगृह्य, हृष्टाः गानं कुर्वन्तः व्रजं प्रत्यागच्छन्। तद् श्रुत्वा गोपाः गोप्यः च, विस्मयात् प्रेम्णा च पूर्णाः, कृष्णं तृष्णया पश्यन्तः, मृतात् जीवितं प्राप्तम् इव मन्यन्ते। "हन्त, कति विपत्तयः एष बालः अनुभूतवान्! कच्चिद् अस्माकं किञ्चित् पूर्वदुष्कृतं, तस्य भयस्य कारणम्," इत्य् उद्विग्नाः। तथापि, ते भीषाः दैत्या अपि तं न जेतुं शक्नुवन्ति; हन्तुं प्रयत्नवन्तः, दीपे पतङ्गाः इव विनश्यन्ति। ब्रह्मविदां वचनं न कदापि मिथ्या; यथा गर्गमुनिः उक्तवान्, तथा सञ्जातम्। एवं नन्दः अन्ये च गोपाः, कृष्णरामयोः कथाभिः प्रमुदिताः, दुःखं विस्मृत्य, सुखेन कालं यापयामासुः। एवं बाल्ये, लुका-लुप्तिः, सेतुबन्धनं, कपिवत् क्रीडा, इत्यादि क्रीडया व्रजे बाल्यं निनीतुः। शौनकः उवाच—अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरः अस्त्रबलात् उत्तरायाः गर्भस्थः बालकः पतितः, किन्तु भगवतः कृपया जीवितः पुनः जातः। तस्य जन्म, महात्मनः कर्माणि, तस्य अन्तः, मृत्युः पश्चात् गमनं च, श्रोतुम् इच्छामः। यदि त्वं उचितं मन्यसे, तद् वद; वयं शुकाद् श्रुतविज्ञानाः, श्रोतुम् उत्सुकाः। सूतः उवाच—युधिष्ठिरः, पितृवत् प्रजाः तुष्टवान्, कृष्णपादसेवया सर्वकामेषु अनासक्तः। तस्य धनं, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातृगणः, जम्बूद्वीपस्य अधिपत्यं, दिव्यं यशः च आसीत्। द्विजाः, कामाः स्वर्गकामाः अपि, मुक्तस्मृतस्य मुखुन्दे मनः स्थितस्य, किं प्रयोजनम्? यथा अन्यानि तृप्तिं राज्ञे भूखायां यच्छन्ति, तथा तस्य तुष्टिं ददुः। भृगुवंशज, गर्भस्थः वीरबालः अस्त्राग्निना दग्धः सन्, एकं पुरुषं ददर्श। स शुद्धरूपः, अङ्गुष्ठमात्रः, सुवर्णमुकुटेन शोभितः, श्यामवर्णः, अद्भुतदर्शनः, पीतवस्त्रधारी, अच्युतः। चतुर्भुजः, दीर्घबाहुः, सुवर्णकुण्डलैः विभूषितः, रक्तनेत्रः, गदाधारी, सर्वदिशं बालं परिक्रामन्, गदां दीप्तिमन्तं उल्कायाम् इव भ्रमयन्। स्वगदया अस्त्रतेजः निवार्य, यथा गोपालपतिः कुहं निवारयति, बालः तं विस्मयेन पश्यन्, "कः अयम्?" इति चिन्तयामास। ततः तं भयम् अपाकृत्य, अनन्तः धर्मरक्षकः, सर्वव्यापी, दशमासे बालस्य साक्षात् अन्तर्दधात्। ततः, सर्वमङ्गललक्षणे, ग्रहाणां शुभे, पाण्डुवंशधारी पुनः जातः, पाण्डुसामर्थ्ययुक्तः। राजा हृष्टचित्तः, बालस्य जन्मकुण्डलीं ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—निर्दिष्टवान्, शुभक्रियाः च अकारयत्। धर्मज्ञः राजा, जन्मतीर्थे ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णं, गावः, भूमिः, ग्रामाः, गजाः, अश्वाः, उत्तमं भोजनं च दत्तवान्। तुष्टाः ब्राह्मणाः नम्रराजाय उक्तवन्तः—"पुरुवंशश्रेष्ठ, तव वंशे अयं एव प्रमुखः।" "दुर्दम्यं विधिवशात्, श्वेतकेशस्य अन्ते, विष्णुना तव हिताय प्रेषितः।" "तस्मात्, अयं विष्णुरातः इति लोके प्रसिद्धः भविष्यति; न संशयः, महान् भक्तः, महात्मा च।" युधिष्ठिरः उवाच—"किम् अयं बालः अस्माकं राजर्षिवंशस्य धर्मपथे चरिष्यति? ये प्रसिद्धाः, कुलीनाः, साधुभिः पण्डितैः च प्रशंसिताः?