स भगवान् स्वेनैव तेजसा मानुषेषु लोकेऽवततार, तत्र च सर्वोत्कृष्टाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, मानुषवत् क्रीडन् रममाणो दृष्टः। तासां तु सविलासस्मितैः कटाक्षैः च कामोऽपि विमोहितः स्वं धनुः अपास्य विस्मितः, तथापि ताः परमास्त्रियः स्वैः मायाभिः तं न किञ्चित् चित्तं चञ्चलयितुं शेकुः। जनाः तु अज्ञानात् तं असङ्गिनम् अपि सङ्गिनमिव मन्यन्ते, स्वसदृशं पुरुषं संसारे प्रवृत्तम् इति विज्ञाय। एष एव भगवतः ऐश्वर्यलक्षणम्—सः प्रकृतौ स्थितः अपि तद्गुणैः न बध्यते, यथा तं शरणं गतस्य बुद्धिः अपि तैः गुणैः न स्पृश्यते। अज्ञाः स्त्रियः तु स्वस्य पतिं तं न जानन्त्यः, तमात्मनः विशेषतः स्वकीयं मन्यमानाः, तं रहसि स्वस्मिन् एव अनुरक्तमिव अबुध्यन्, यथा सामान्यबुद्धयः भगवन्तम् अल्पं किञ्चिदिव मन्यन्ते। तत्र सः कृष्णः बलरामश्च, वृषरुतवत् गर्जन्तौ, पशूनां निनादान् अनुकरणं कृत्वा, सामान्यजनवत् क्रीडितवन्तौ। एकदा यमुनातटपर्यन्ते कृष्णबलरामौ सखिभिः सह वत्सपालनाय स्थितवन्तौ, तत्रैकः दानवः तान् हन्तुम् आगतः। स तु दानवः वत्सरूपम् आश्रित्य गवां मध्ये प्रविष्टः। तं दृष्ट्वा हरिः शनैः उपविशत्, निर्दोषवत् आचरन्, बलरामाय तं द्योतितवान्। ततः अच्युतः तं दानवं पुच्छेन सह पृष्ठयोः पादाभ्यां गृहीत्वा, परिभ्रम्य, कपित्थवृक्षस्य शीर्षे प्रक्षिप्य, पतितैः फलैः आहतः दानवः मृत्युम् अगमत्। इदं दृष्ट्वा बालकाः विस्मिताः 'शोभनम्! शोभनम्!' इति समुच्चैः शशंसुः, देवाश्च प्रसन्नाः पुष्पवृष्टिं कृतवन्तः। तौ च जगतां एकौ रक्षिणौ अपि, वत्सपालकवत् वत्सान् पालयन्तौ, प्रभाते यथापूर्वं भोजनं कृतवन्तौ। एकदा सर्वे बालकाः स्वस्ववस्तूनि गवां समीपं नीत्वा, ताः पातुम् अनयन्; पश्चात् ते अपि जलं पिबन्ति स्म। तत्र ते बालकाः एकं महापुरुषं दृष्टवन्तः, स इन्द्रवज्रहतशिखरवत् आसीत्। स एव बकः, महादानवः, बकपक्षिणः रूपम् धारयन्, आकस्मात् आगत्य, तीक्ष्णचञ्चुना कृष्णम् आकर्ष्य जग्राह। कृष्णं तु बकेन निगीरिते दृष्ट्वा, रामादयः बालकाः इन्द्रियाणि प्राणविहीनानि इव, मोहिता अभवन्। तत्र व्रजपुत्रः, लोकगुरुः, बकस्य तालुमूले अग्निवत् दग्ध्वा, सः बकः वेदनया पीडितः, कृष्णं निष्क्रान्तवान्; पुनः क्रुद्धः चञ्चुना तं हन्तुम् आक्रम्य प्रवृत्तः। तदा धर्मपतिः कृष्णः, पुण्यश्लाघ्यः कंसमित्रः, तं बकं बाहुभ्यां चञ्चुना गृहीत्वा, बालकैः निरीयमानः, सहजं सुरवीरवत् सुकरं विदार्य, सर्वेषां हर्षं जनयामास। ततः दिवौकसः बकशत्रवे नन्दनपुष्पाणि मालतीपुष्पाणि च वृष्ट्वा, दुन्दुभिः शङ्खैः स्तुतिभिः च तं स्तुतवन्तः; बालकाः तद् दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। कृष्णे बकमुखात् विमुक्ते, रामप्रधानाः बालकाः, जीवनमिव पुनः इन्द्रियेषु प्राप्तम् अनुभूय, कृष्णं परिष्वज्य, वत्सान् संगृह्य, हृष्टाः गायन्तः व्रजं प्रत्यागच्छन्। तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा, गोपाः गोप्यश्च, आश्चर्यपूर्णहृदयाः स्नेहेन पूरिताः, कृष्णं तृषितदृष्टिभिः अपश्यन्, मृत्योरिव प्रत्यागतं मन्यमानाः। 'हन्त, कियन्ति संकटानि एष बालः अन्वभूत्! कच्चित् किञ्चन पूर्वकृतं पापं अस्माकं अस्य भीतेः कारणम्?' इति तैः चिन्तितम्। तथापि, तं हन्तुं प्रवृत्ताः भीषणाः दानवाः तं न शक्ताः, दीपे पतङ्गवत् विनश्यन्ति। ब्रह्मविदां वचनानि हि मिथ्या न भवन्ति; यथा गार्गेण मुनिना उक्तम्, तथैव जातम्। एवं नन्दादयः गोपाः, कृष्णरामयोः चरितकथाभिः प्रमोद्यमानाः, संसारदुःखं विस्मृत्य, सुखेन कालं निन्युः। एवं लीलया—क्रीडया, जलनिबन्धनिर्माणैः, कपिक्रीडाभिश्च—व्रजे सुत्वं निन्युः। शौनकः उवाच—अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरस्त्रतेजसा उत्तरामन्दिरे गर्भो हतः, भगवतः प्रसादेन पुनरावासितः। तस्य जन्म, महात्मनः कर्माणि, मृत्युः च, मृत्योरनन्तरं गतिं च श्रोतुम् इच्छामः। यदि त्वया उचितं मन्यते, तद् वदस्व, वयं हि शुकमुनिना उपदिष्टं ज्ञानं श्रुत्वा श्रुतकामा वयम्। सूत उवाच—युधिष्ठिरः राजा, पितेव प्रजाः तुष्टिं नीत्वा, सर्वेषां कामानां असङ्गः, श्रीकृष्णपादसेवया प्राप्तवान्। तस्य राज्यं, यज्ञाः, धनानि, भूतलस्य ऐश्वर्यम्, पत्न्यः, भ्रातरः, जम्बूद्वीपाधिपत्यं, दिविस्पृक् कीर्तिश्च आसीत्। द्विजश्रेष्ठाः, किं तस्य कामैः, ये देवान् अपि दुर्लभाः, यस्य चेतः मुकुन्दे स्थितम्? यथा अन्यानि वस्तूनि क्षुधितराजाय प्रियं कुर्वन्ति, तथैव तस्य तानि सुखदायकानि अभवन्। भृगुनन्दन, तस्य वीरस्य बालस्य, यो गर्भे स्थितः, अस्त्रतेजसा दह्यमानः, कश्चन पुरुषः दृष्टः। स तु बालः, निष्कलङ्कं रूपं, अङ्गुष्ठमात्रम्, पीतकौशेयवसनम्, नीलवर्णं, सुवर्णमुकुटमण्डितम्, अद्भुतदर्शनम्, चतुर्भुजम्, दीर्घकुण्डलशोभितम्, रक्तनेत्रं, गदायुधम्, सर्वतो बालस्य परितः विचरन्तम्, गदां प्रदीप्तमिव पुनः पुनः भ्रमयन्तम्, अपश्यत्। स तु भगवान्, स्वगदया तस्य अस्त्रतेजः निवार्य, यथा गवां स्वामी तिमिरं नाशयति, तदा बालः 'कः अयम्?' इति चिन्तयन्, तं पश्यन्। ततः तं विघ्नं निवार्य, धर्मपालकः, सर्वगतः भगवान्, दशमासपर्यन्ते बालस्य दृग्गोचरात् अन्तर्धानम् अगच्छत्। ततः सर्वे शुभलक्षणानि अभिव्यक्तानि, ग्रहाः अनुकूलाः जाताः, पाण्डूनाम् अंशसम्पन्नः पुत्रः पुनर्जातः। राजा, हृष्टचित्तः, जातकर्मादि संस्कारान् ब्राह्मणैः—धौम्यकृपादिभिः—कारितवान्। स धर्मज्ञः राजा, सुवर्णं, गावः, भूमिं, ग्रामान्, गजाः, अश्वान्, उत्तमं भोज्यं च जन्मस्थले विप्रेभ्यः दत्तवान्। ते तु तुष्टाः विप्राः, विनीताय राज्ञे ऊचुः—'पुरुवंशश्रेष्ठ, अस्मिन्वंशे तव अयं एव प्रमुखः।