यद्यपि तासां भावनाः निग्रहितुं कठिनाः आसन्, ताः महनीयाः भृगुवंश्या नार्यः स्वपत्निं सह पुत्रैः सस्नेहं आलिङ्ग्य अन्तरङ्गेण तं निरन्तरं निरीक्षन्त्यः, लज्जया तिरस्कृत्यापि तासां नेत्रेभ्यः अश्रूणि स्रवन्। सः स्वपत्नीषु स्वगृहे समीपे स्थितः अपि, तस्य चरणयुगलं प्रतिपदं नूतनं प्रतियज्ञातम्; यस्य चरणेभ्यः लक्ष्मीः अपि चञ्चला न कदाचित् निवर्तते, तस्य चरणेभ्यः का स्त्री निवर्तयितुं शक्नुयात्? एवं सः पृथिव्याः भाररूपाणां राज्ञां मध्ये वैरं उत्पाद्य, तेषां सैन्यैः परस्परं शक्तिं प्रवर्त्य, वातः अग्निं यथा शमयति, तथा तेषां परस्परविनाशं कृत्वा, सः शस्त्रहीनः पृथक् स्थितवान्। भगवान् स्वबलात् मानुषलोकं अवतीर्य, उत्तमाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, मानुषः इव रममाणः आसीत्। तासां कामेनालोकनैः, लज्जास्मितैः, कटाक्षैः अपि, कामः स्वधनुषम् अपि विस्मृत्य मोहितः अभवत्; तथापि ताः श्रेष्ठाः स्त्रियः सर्वैः उपायैः तस्य इन्द्रियाणि न प्रमादयितुं शेकुः। जनाः अज्ञानात् तं संलग्नं मन्यन्ते, यद्यपि सः असंगः एव; स्वस्मिन्कर्मण्यन्यः यथा इन्द्रियाणि गुणैः प्रभावितानि न भवन्ति, तथा भगवतः ऐश्वर्यं—सः प्रकृतिस्थः अपि तस्य गुणैः न बध्यते। मूढाः स्त्रियः भगवतः सीमाम् न ज्ञात्वा, तं स्वसमीपस्थं निजं पतिं इव मन्यन्ति; सामान्याः बुद्धयः भगवतं सीमितं इव मन्यन्ति। कृष्णः बलरामः च, वृषभौ इव गर्जन्तौ, पशूनां शब्दान् अनुकरणं कृत्वा, सामान्यौ इव क्रीडितवन्तौ। एकदा, कृष्णः बलरामः च मित्रैः सह यमुनातटं गाः चरयन्तौ आस्ताम्; तत्र एकः दैत्यः तान् हन्तुं प्रवृत्तः आगच्छत्। सः दैत्यः वत्सरूपं धृत्वा गणे समाविष्टः आसीत्; हरिः तं शनैः उपविश्य निर्दोषं इव आचार्य, बलरामाय दर्शितवान्। ततः अच्युतः तं दैत्यं पृष्ठपदाभ्यां सह पक्वा, घूर्णयित्वा, कपित्थवृक्षस्य मूर्ध्नि क्षिप्तवान्; सः दैत्यः फलं पतित्वा मृतः अभवत्। एतद् दृष्ट्वा बालाः विस्मिताः "साधु साधु" इति उदगुः, देवाः तुष्टाः सन्तः पुष्पवृष्टिं कृतवन्तः। तौ सर्वलोकस्य रक्षकौ, गोपालबालकौ इव गाः चरयन्तौ, प्रतिदिनं स्वप्रातः भोजनं कृतवन्तौ। एकदा, प्रत्येकः बालकः स्वगणं गाः जलतीरे अनयत्; गाः पातयित्वा, तैः जलं पानं कृतम्। तत्र बालाः एकं महद् वस्तु दृष्टवन्तः, इन्द्रवज्रहतं पर्वतशिखरं इव। सः बकः दैत्यः बकवेषधारी, त्वरया आगत्य, तीक्ष्णचञ्चुना कृष्णं बलात् गृहीत्वा निगिलितवान्। कृष्णं बकस्य मुखे निगिलितं दृष्ट्वा, रामः अन्ये च बालाः इन्द्रियाणि प्राणरहितानि इव, मोहिताः अभवन्। गोपतनयः, जगद्गुरुः, अग्निः इव बकस्य तालु मूलं दग्धवान्; वेदनया अभिभूतः बकः कृष्णं विसृज्य, क्रुद्धः पुनः चञ्चुना हन्तुं प्रवृत्तः। बकः यदा कृष्णं आक्रमितवान्, कृष्णः धर्मपालः कंसमित्रः च, तं बाहुभ्यां चञ्चुं गृहीत्वा, बालानां साक्षात्, सहजं द्विधा कृतवान्, देववीरः इव, तान् प्रमोदितवान्। ततः, दिविस्थाः पुष्पैः नन्दनैः मालतीभिः च, शङ्खमृदङ्गगीतैः च, बकशत्रुं स्तुतवन्तः; गोपबालाः एतद् दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। कृष्णः बकस्य मुखात् मुक्तः सति, रामप्रमुखाः बालाः इन्द्रियेषु प्राणः पुनः प्राप्तः इव अनुभूतवन्तः; तं आलिङ्ग्य, गाः संगृहीत्वा, प्रमुदिताः वृजं प्रत्यागतवन्तः, तस्य कथा गायन्तः। एतत् श्रुत्वा, गोपाः गोप्यः च, विस्मयेन स्नेहेन च पूर्णाः, कृष्णं तृष्णया निरीक्षन्तः, मृतात् जीवितं प्राप्तं इव अनुभूतवन्तः। हन्त, कति विपदः एषः बालः अनुभूतवान्! किम् कस्यापि पूर्वकर्मणः दोषः एतस्य भीतेः कारणम्? तथापि, तं हन्तुं प्रवृत्ताः भीषणाः दैत्या अपि, तं न जयन्ति; तैः समीपगतानाम् पतङ्गानाम् अग्नौ पतनं यथा, तैः नाशः अभवत्। ब्रह्मविदां वचनं न कदाचित् मिथ्या; गर्गमुनिना यद् उक्तं, तद् एव अभवत्। एवं नन्दः अन्ये च गोपाः, कृष्णरामयोः कथाभिः रममाणाः, सुखेन कालं यापयन्तः, संसारदुःखं न अवबुध्यन्त। बाल्ये, छद्मक्रीडाः, तटबंधनिर्माणं, कपिक्रीडाः च, एतैः वृजे बाल्यं यापितवन्तः। शौनकः उवाच—अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरः अस्त्रेण उत्तरायाः गर्भः हतः, भगवतः कृपया जीवितः पुनः प्राप्तः। तस्य जन्म, महात्मनः कर्म, मृत्युश्च, मृत्युपर्यन्तं गमनं च, एतत् श्रोतुम् इच्छामः। यदि त्वं उचितं मन्यसे, तद् वदस्व, शुकः यः अस्माकं ज्ञानं दत्तवान्, वयं श्रुतकाङ्क्षिणः स्मः। सूतः उवाच—युधिष्ठिरः, पितृवत् प्रजाः आनन्दयन्, कृष्णपादसेवनात् सर्वकामेषु अनासक्तः अभवत्। तस्य धनम्, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातृणः, जम्बूद्वीपस्य अधिपतित्वम्, दिव्यकीर्तिः च आसीत्। द्विजः, भगवदधीनस्य मनः, इच्छितानि अपि देवैः स्पृह्यन्ति, तस्य किम्? यथा अन्यानि काङ्क्षितानि क्षुधितस्य राज्ञः सुखं यच्छन्ति, तथा तस्य अपि। भृगुनन्दन, वीरः बालः गर्भे स्थितः, अस्त्रशक्त्या दग्धः, एकं पुरुषं दृष्टवान्। सः निर्मलः रूपः, अङ्गुष्ठमात्रः, दीप्तिमान्, सुवर्णमुकुटयुक्तः, श्यामवर्णः, अद्भुतदर्शनः, पीतवस्त्रधारी, अच्युतः। चतुर्भुजः, दीर्घभुजः, सुवर्णकुण्डलैः शोभितः, रक्तनेत्रः, गदायुक्तः, सर्वदिशं बालस्य चक्रं गदां घूर्णयन् अग्निशिखा इव दीप्तिमान्। स्वगदया अस्त्रस्य ज्वालां निवार्य, गोपालपतिः कुहं यथा निवारयति, बालः "कः एषः?" इति निरीक्ष्य चिन्तितवान्। तदा, तं संकटं निवार्य, अपरिमेयः धर्मरक्षकः, सर्वव्यापी भगवान्, दशमासे बालस्य साक्षात् तत्रैव अन्तर्धितः अभवत्। ततः, सर्वमङ्गलगुणेषु उदितेषु, ग्रहेषु अनुकूलेषु, पाण्डुवंशधरः, पाण्डुसमबलः, पुनः जातः।