यदा भगवतः पत्न्यः स्वपत्न्याः स्वगृहं प्रत्यागच्छन्तं दृष्ट्वा, तदा ताः सर्वाः स्वासना शय्याः च शीघ्रं त्यक्त्वा, उत्सवसमानं हर्षं हृदि अनुभूतवन्त्यः, लज्जया व्रतानां कारणेन मुखानि नेत्राणि च नमयन्त्यः उत्थिताः। तासां भावाः अत्यन्तं निग्रहाय कठिनाः सन्ति, तथापि ताः भृगुवंशस्य कुलीनाः स्त्रियः, स्वपुत्रैः सह पतिं आलिङ्ग्य, अन्तः कामेन सन्तप्ताः तं निरीक्षन्त्यः, अश्रूणि लज्जान्वितभावात् निवारयन्त्यः अपि स्वतः प्रवहन्ति। यद्यपि भगवान् तासाम् समीपे एकान्ते स्थितः, तस्य चरणयुगलं प्रतिपदं नूतनं इव तासां दृष्टिपथे आविर्भवति। यस्य चरणयुगलं लक्ष्मीः अपि चञ्चला न कदापि त्यजति, तं स्त्रियोऽन्याः किम् त्यक्तुं शक्नुयुः? एवं स भगवान् पृथिव्याः भाररूपेण उत्पन्नानां राज्ञां मध्ये वैरं उत्पाद्य, तेषां शक्तिं परस्परं सेनाभिः प्रवर्त्य, वायुवत् अग्निं शमयन् तेषां परस्परविनाशं कृतवान्, ततः स्वस्तः अस्त्रहीनः स्थितः। स भगवान् स्वबलात् मानुषेषु अवतर्य, उत्तमाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, साधारणपुरुषवत् रमणीयं जीवनं उपभुक्तवान्। तासां च कामान्वितदृष्टिभिः, लज्जास्मितैः, कटाक्षैः अपि, कामः स्वधनुषं विस्मृत्य मोहितः, तथापि ताः सर्वाः स्त्रियः तस्य मनः न कम्पयितुं शक्नुः। जनाः अज्ञानात् तं संसारसक्तं इति मन्यन्ते, स्वसदृशं पुरुषं इव तं संसारवृत्तेषु संलग्नं दृष्ट्वा। भगवतः ऐश्वर्यं एतत्—सः प्रकृतौ स्थितः अपि, तस्य गुणैः न बध्यते; यथा भगवदाश्रितस्य बुद्धिः अपि तैः गुणैः न स्पृश्यते। मूढाः स्त्रियः भगवतः अपरिमितत्वं न जानन्त्यः, तं निजं पतिं इव, एकान्ते तस्य प्रियत्वं च मन्यन्त्यः; यथा सामान्यजनाः भगवद्विशेषं न जानन्ति। तौ भ्रातरौ, कृष्णः बलरामः च, वृषभौ इव गर्जन्तौ, पशूनां निनादान् अनुकरणं कृत्वा, सामान्यजनवत् क्रीडन्तौ। एकदा कृष्णः बलरामः च मित्रैः सह यमुनातटं गोवर्धनं गाः चारयन्तौ, तत्र एकः दैत्यः तान् मारयितुं समागतः। स दैत्यः वत्सरूपं धृत्वा गोकुलं प्रविष्टः। हरिः शान्तभावं धृत्वा, तं दैत्यं बलरामाय दर्शयन्, शनैः उपविष्टः। अच्युतः तं दैत्यं पृष्ठपादयोः पकड्य, तैलं सहितं घूर्णयित्वा, कपित्थवृक्षस्य शिखरे क्षिप्तवान्; स महाकायः दैत्यः फलं पतित्वा मृतः अभवत्। तद् दृष्ट्वा बालाः विस्मिताः 'साधु साधु' इति शंसन्तः, देवाः पुष्पवृष्टिं कृत्वा तुष्टाः। तौ भ्रातरौ, सर्वलोकस्य रक्षार्थं स्थितौ, गवालकवत् गाः चारयन्तौ, प्रातः काले भोजनं कृतवन्तौ। एकस्मिन दिने बालकः स्वस्वगणं गाः जलतीरे अनयन्; गाः पाययित्वा, स्वयं जलं पिबन्तः। तत्र बालाः एकं महाकायं दृष्टवन्तः, इन्द्रवज्रहतं शैलशिखरं इव। स बकः, बकासुरः, महादैत्यः, बकपक्षिरूपं धृत्वा, कृष्णं तीक्ष्णचञ्चुना बलात् गृहीत्वा निगिलितवान्। कृष्णं बकस्य मुखे निगिलितं दृष्ट्वा, रामः अन्ये च बालाः, इन्द्रियाणि जीवनहीनानि इव, मोहिताः अभवन्। गोकुलपुत्रः, जगद्गुरुः, बकस्य तालुं अग्निवत् दग्धवान्; तेन दुःखेन बकः कृष्णं मुक्त्वा, क्रुद्धः पुनः चञ्चुना आक्रमितवान्। बकः कृष्णं प्रति धावन्, कृष्णः तं चञ्चुना बाहुभ्यां गृहीत्वा, बालैः साक्षात् दृष्ट्वा, देववीरः इव सहजया शक्त्या विदार्य, तान् प्रमुदितान् कृतवान्। ततः दिव्यजनाः बकवैरिणं नन्दनपुष्पैः मालतीपुष्पैः च वर्षन्तः, भेरीशंखगीतैः स्तुतिं कृतवन्तः; गवालकपुत्राः तद् दृष्ट्वा विस्मिताः। कृष्णः बकस्य मुखात् मुक्तः, राममुख्याः बालाः जीवनं इव पुनः प्राप्तवन्तः, तं आलिङ्ग्य, गाः संगृह्य, हर्षेण गृहम् आगच्छन्तः, तस्य चरित्रं गायन्तः। गोपाः गोप्यः च तद् श्रुत्वा, आश्चर्येण, गाढस्नेहेन च, कृष्णं तृष्णया पश्यन्तः, मृत्योर् मुक्तं इव मन्यन्तः। 'अहो, कति विपत्तयः अस्य बालस्य अभवन्! किम्, काचन पूर्वकृत्याः दोषः अस्माकं भयस्य कारणम्?' इति वदन्तः। तथापि तं मारयितुं यत्नवन्तः दैत्याः तं न जयन्ति; ते दीपे पतंगाः इव विनश्यन्ति। वेदविदां वचनानि न कदापि मिथ्या; यथा गर्गमुनिः उक्तवान्, तथा अभवत्। एवं नन्दः अन्ये च गोपाः, कृष्णरामयोः कथासु प्रमुदिताः, संसारदुःखं विस्मृत्य कालं नयन्ति। एवं बाल्यक्रीडया—लुकलुकायां, तटबन्धनिर्माणे, कपिवत् उत्प्लवने च—व्रजे बाल्यं यापयन्ति। शौनकः उवाच—अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरः अस्त्रबलात् उत्तरा गर्भस्थः बालः ताडितः, भगवतः कृपया जीवितः पुनः प्राप्तः। तस्य जन्म, महात्मनः कर्माणि, तस्य अन्तः कथं अभवत्, मृत्युः अनन्तरं कत्र स्थितः, इति श्रवितुं इच्छामः। यदि उचितं मन्यसे, तत् ब्रूहि; वयं शुकवाक्यज्ञानाय उत्सुकाः श्रोतारः स्मः। सूतः उवाच—युधिष्ठिरः राजा, पितृवत् प्रजाः लालयन्, सर्वेषु कामेषु असक्तः, कृष्णपादसेवया तुष्टः। तस्य धनं, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातृगणः, जम्बूद्वीपे अधिपत्यं, दिव्यकीर्तिः च आसीत्। द्विजः, यः मनः मुकुन्दे स्थिरं, तस्मै देवेषु अपि स्पृह्यन्ति कामाः किम्? यथा अन्यानि तुष्टिं क्षुधितस्य राज्ञः, तथा तस्य अभवत्। भृगुवंशज, गर्भस्थः वीरः बालः अस्त्रतेजसा दग्धः, एकं पुरुषं दृष्टवान्। स शुद्धरूपं, अङ्गुष्ठमात्रं, सुवर्णमुकुटेन भूषितं, श्यामवर्णं, अद्भुतदर्शनं, पीतवस्त्रं, अच्युतं अपश्यत्। स चतुर्बाहुः, दीर्घकर्णाभरणैः शोभितः, रक्तनेत्रः, गदायुक्तः, सर्वदिशं बालं परितः भ्रमन्, गदां महाशिखामिव घूर्णयन्। भगवान् स्वगदया अस्त्रतेजः निवार्य, यथा गोपालः कुहं नाशयति, बालः तं सन्निकृष्टं निरीक्ष्य, 'कः एषः?' इति चिन्तितवान्। तदनन्तरं, तं संकटं निवार्य, अनन्तः धर्मरक्षकः, सर्वव्यापी भगवान्, दशमासे समाप्ते, बालस्य साक्षात् दृष्ट्वा तत्रैव अन्तर्धानं कृतवान्।