श्रीभगवत्कथायाम्— भगवतः श्रीकृष्णस्य वक्षःस्थलं श्रीलक्ष्म्याः निवासभूमिः, तस्य मुखं नेत्राणां पानपात्रमिव, भुजौ लोकपालकौ, तस्य पद्मपादौ साधूनां शरणं च। स भगवान् श्वेतच्छत्रचामरैः भूषितः, नवपुष्पवृष्ट्या मार्गे मार्गे सम्पूजितः, पीताम्बरवनमाल्यधारी, मेघैः सवर्णैः इव सूर्यः, इन्द्रधनुषा विद्युत्वा च समन्तात् विराजमानः आसीत्। सः स्वपितृगृहं प्रविश्य, मातृभिः सस्नेहमालिङ्गितः, देवकीसहिताभिः सप्तभिः मातृभिः सन्तुष्टचित्तः शिरसा प्रणनाम। ताः मातरः स्नेहविह्वलाः, स्तनयोर् आश्रुपूरिताः, पुत्रं स्वाङ्के निषण्णं कृत्वा, हर्षार्द्रदृशः तं प्रक्षालयन्त्यः। ततः स भगवान् स्वमुत्कृष्टं महाप्रासादं प्रविवेश, यत्र सर्वकामदुघाः षोडशसहस्रं पत्न्यः निवसन्ति। तस्य पत्न्यः, पतिसंयोगात् दीर्घकालविरहात् पुनः आगते, आसनशयनाद् उद्यत्य, हर्षोत्सवेन हृदयं पूरयन्त्यः, व्रतानां कारणात् लज्जया मुखपद्मानि नतवत्यः। ताः कुलाङ्गनाः, भावनिगूढं प्रेम रोद्धुं न शक्ता, पतिं पुत्रैः सह आलिङ्ग्य, तं चिरदृष्टिं कृत्वा, लज्जया अश्रूणि स्रवयन्त्यः, हर्षविह्वलाः। सः भगवान्, स्वपत्नीनां समीपे अपि, प्रतिपदं नूतनं पदद्वयं प्रकाशयन्, यस्य पादौ लक्ष्मीः अपि न वजति, तं स्त्रियः कः त्यजेत्? एवं स भगवान्, पृथिव्याः भारभूतानां राज्ञां मध्ये द्वेषं उत्पाद्य, परस्परं सैन्यैः विनाश्य, वायुवत् वह्निं शमयित्वा, शस्त्ररहितः स्थितवान्। सः पुरुषोत्तमः, स्वेच्छया नरलोके अवतीर्य, परमस्त्रीगणैः परिवृतः, मानुषवत् क्रीडां कुर्वन् अवभासयत्। तासां स्नेहरागपूरितदृष्टिभिः, सस्मितैः चापलदृष्टिभिः अपि, मनोहराणि कौशलानि प्रयुञ्जानाः, ताः पत्न्यः तस्य चित्तं न चालयितुं शेकुः; कामोऽपि तत्र विमूढः धनुः अपास्य स्थितवान्। जनाः, अज्ञानात्, तं असङ्गिनं अपि संगिनं मन्यन्ते, स्वभावदृष्ट्या व्यवहारं पश्यन्तः। एष भगवतः ऐश्वर्यम्—सः प्रकृतौ स्थितः अपि, गुणैः न बध्यते, यथा भगवत्प्रपन्नस्य बुद्धिः गुणैः न स्पृश्यते। मूढास्त्रियः तं स्वकीयं पुरुषमिव, गूढभावेन गृह्णन्त्यः, यथा साधारणबुद्धयः भगवन्तं सीमितमिव पश्यन्ति। कदाचित्, कृष्णबलरामौ, वृषभवत् गर्जित्वा, पशूनां शब्दान् अनुकरणं कृत्वा, क्रीडां कुर्वन्तौ इव दृष्टौ। यदा कृष्णबलरामौ गोपालकैः सह यमुनातटे वत्सपालनाय स्थितौ, तदा दैत्यः वत्सरूपेण आगतः तौ हन्तुम् इच्छन्। हरिः तं दैत्यम्, वत्सरूपिणं, गवां मध्ये स्थितम्, शनैः उपवेश्य, निर्दोषवत् बले दर्शयामास। ततः अच्युतः तं पृष्ठपादयोः गृहित्वा, घूर्णयित्वा, कपीथवृक्षस्य शिखरे अपातयत्; स महाकायः दैत्यः फलपातेन आहतः मृत्युम् आप। एतत् दृष्ट्वा, बालाः विस्मिताः "साधु! साधु!" इत्युक्त्वा, देवाः पुष्पवृष्टिं कृत्वा तुष्टाः। तौ विश्वस्य रक्षिणौ अपि, वत्सपालकवत्, प्रतिदिनं सायं क्रीडां कुर्वन्तौ, बाल्यक्रीडायां मग्नौ। एकदा, प्रत्येकः बालः स्वगवां गणं जलतीरे नेतुम् आरब्धवान्; तत्र गवां पानानन्तरं ते अपि जलं पिबन्ति। तत्रैव, बालाः महद्भूतं पश्यन्ति—शिलाशिखरवत् स्थूलं, इन्द्रवज्राहतमिव स्थितम्। स बकासुरः, बकवपुषा दैत्यः, सहसा आगत्य, तीक्ष्णचञ्चुना कृष्णं बलात् जग्रास। कृष्णं बकास्ये निगीर्णं दृष्ट्वा, रामादयः बालाः इन्द्रियाणि जीववर्जितानि इव, मोहिता अभवन्। किन्तु व्रजपुत्रः, जगद्गुरुः, अग्निवत् बकस्य तालुमूलं दग्धवान्; सः वेदनया विवशः कृष्णं विसृज्य, क्रुद्धः पुनः चञ्चुना हन्तुं प्रवृत्तः। कृष्णः, धर्मपालकः, कंसमित्रः, तं बकं बाहुभ्यां चञ्चुना गृहीत्वा, बालानां पश्यतः, सहजं देववीरवत् चञ्चुं विदार्य, बालानां हर्षं जनयामास। ततः सुराः, बकशत्रोः उपरि नन्दनपुष्पैः मालतीपुष्पैः च वृष्टिं कृत्वा, दुन्दुभिः शङ्खैः स्तुतिभिः च स्तुत्वा, गोपपुत्रान् विस्मयेन पूरयामासुः। कृष्णस्य बकास्याद् विमुक्तिं दृष्ट्वा, राममुख्या बालाः, इन्द्रियेषु प्राणप्रतिष्ठां लब्ध्वा इव, कृष्णं आलिङ्ग्य, गवां समवेत्य, गानं कृत्वा व्रजं प्रत्यागच्छन्। एतद् श्रुत्वा, गोपाः गोप्यश्च, विस्मयस्नेहपूरितदृशः, मृत्योरिव प्रत्यागतं कृष्णं सस्नेहं पश्यन्ति। "हन्त! कियन्ति विपदः अनेन बालकेन अनुभूताः? कच्चित् किञ्चिदस्माकं पूर्वकृतं पापं एतस्य भीतेः कारणम्?" इति मन्यन्ते। "तथापि, ते भीषणाः दैत्या अपि एनं न जितवन्तः; हन्तुं समुपस्थिताः अपि, पतङ्गा इव वह्नौ विनश्यन्ति।" एवं, "सत्यं ब्रह्मविदां वचनम्; यथा गर्गऋषिः उक्तवान् तथा अभवत्।" इति वदन्ति। एवं, नन्दादयः गोपाः, कृष्णरामयोः चरितानि श्रुत्वा, संसारदुःखं विस्मृत्य, हर्षेण कालं नयन्ति। तत्र बाल्ये, लुकलुकादिक्रीडया, सेतुबन्धनैः, कपिक्रीडया च, व्रजे तेषां बाल्यं व्यतीतं। अथ शौनकः पप्रच्छ—"अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरस्त्रवेगात् उत्तरायाः गर्भः हतः, भगवतः प्रसादात् जीवितः च। तस्य जन्म, कर्म, महात्म्यं, मृत्युः च, मृत्युः अनन्तरं गमनं च वद। यदि उचितं मन्यसे, तद् वद; वयं शुकमुखात् श्रुतविज्ञानाः श्रोतुम् उत्सुकाः स्मः।" सूतः उवाच—"राजा युधिष्ठिरः, पितृवत् प्रजाः तुष्टिं नयन्, सर्वकामविवर्जितः, कृष्णपादसेवया अनासक्तचित्तः। तस्य ऐश्वर्यं, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातृगणः, जम्बूद्वीपाधिपत्यं, दिविस्पृशः कीर्तिः च आसीत्। हे द्विजश्रेष्ठाः, यस्य चेतः मुकुन्दे स्थितम्, तस्य कामाः स्वर्गकाम्याः अपि किं प्रयोजनम्? यथा अन्यानि वस्तूनि क्षुधितस्य राज्ञः प्रीतिदायिनि, तथा तस्य अपि।" एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमे स्कन्धे एकादशद्वादशाध्याययोः श्रीकृष्णरामयोः चरितं, तेषां लीलाविशेषः, गोपगणानां भक्तिप्रकारः, तथा परिक्षित्समुत्पत्तिप्रश्नः च सूतशौनकसंवादे सम्यग् प्रवर्तते।