द्वारकावासिनः श्रीकृष्णं निरन्तरं पश्यन्तः अपि तस्य सौन्दर्यस्य स्रोतः, लक्ष्म्याः निवासस्थानं तस्य स्वरूपं, तृप्तिं नेषु। तस्य वक्षः श्रीनिवासः, मुखं नेत्राणां पात्रम्, बाहवः जगद्रक्षिणः, पद्मपादौ साधूनां शरणम्। तं श्वेतच्छत्रचामरैः भूषितं, मार्गे नूतनपुष्पवर्षेण सिञ्चितं, पीतवस्त्रवनमालया शोभितं, मेघैः सूर्यः इव, इन्द्रधनुषा विद्युता च परिवृतं, दर्शयन्ति। सः स्वजनकगृहं प्रविश्य, मातृभिः आलिङ्गितः, देवकीं सप्त मातृभिः सह हर्षेण शिरः नमयामास। मातरः स्नेहेन स्तनौ सिक्तौ कृत्वा, पुत्रं गोदाम् आरोप्य, हर्षपूर्णा अश्रुभिः स्नानं कृतवन्त्यः। ततः सः स्वं अतुलं महलम् अगच्छत्, सर्वकामदं, यत्र तस्य षोडशसहस्र पत्नीनां भवनानि आसन्। पत्नीः, पतिसंयोगाभावात् दुःखिता, तस्य आगमनं दृष्ट्वा, आसनशय्यान् समुत्तीर्य, उत्सवमिव हर्षेण हृदयानि पूर्णानि कृत्वा, लज्जया मुखं च नेत्राणि च अवनमयन्त्यः। भावान् निग्रहितुम कठिनम् अपि, ताः भृगुवंश्या पतिम् पुत्रैः सह आलिङ्ग्य, अन्तः कामेन पश्यन्त्यः, अश्रूणि लज्जया निवारयन्त्यः अपि, नेत्रेभ्यः प्रवहन्ति। स्वपतिसन्निधौ अपि, तस्य पादयुगलं प्रति प्रत्येकं पादच्छायां नूतनां इव अनुभूय, ताः तस्य पादेभ्यः वियुक्तुं न शक्नुवन्ति; यः स्त्री तस्य पादयोः वियुक्तुं शक्नुयात्, यत्र चलिता लक्ष्मीः अपि तान् न त्यजति। एवं सः, भूमिभाररूपाणां राज्ञां परस्परं वैरं कृत्वा, तेषां सैन्यैः विनाशं साधयित्वा, वायुः अग्निं यथा शमयति, शस्त्रहीनः तिष्ठति। सः भगवान्, स्वशक्त्या मानवलोकं अवतीर्य, उत्तमाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, साधारणपुरुषः इव रमते। तासां कटाक्षैः, लज्जास्मितैः, चञ्चलदृष्टिभिः अपि, कामः मोहितः धनुषं त्यक्तवान्; किन्तु, ताः सर्वा रमणीः तस्य इन्द्रियाणि मोहयितुं न शेकुः। जनाः, अज्ञानात्, तं आसक्तं मन्यन्ते, तस्य अनासक्तत्वं न जानन्ति, स्वदृष्ट्या तं संसारे व्यस्तं दृष्ट्वा। भगवतः ऐश्वर्यं तद्, प्रकृतौ स्थितः अपि, गुणैः न बध्यते; यथा तं शरणं गतस्य बुद्धिः गुणैः न स्पृशति। मूढाः स्त्रियः, स्वस्वामिनः मापं न जानन्त्यः, तं निजपुरुषं इव, गूढे भक्तं इव मन्यन्ति; यथा साधारणबुद्धिः भगवतः सीमितत्वं कल्पयति। तौ, कृष्णबलरामौ, वृषभौ इव गर्जन्तौ, पशूनां शब्दान् अनुकरणं कृत्वा, सामान्यौ इव क्रीडतः। एकदा, कृष्णबलरामौ मित्रैः सह यमुनातटे गवां पालनं कुर्वन्तौ, तत्र कश्चित् असुरः तान् हन्तुम् आगतः। सः असुरः, बकशिशु रूपेण गोसमूहे सम्मिश्रः, हरिः तं शनैः उपविश्य, निर्दोषं इव आचरन्, बलरामाय दर्शयामास। ततः अच्युतः तं पृष्ठपादयोः पकड्य, घूर्णयित्वा, कपित्थवृक्षस्य शिखरे क्षिप्तवान्; महाकायः असुरः फलैः पतितः मृतः अभवत्। एतद् दृष्ट्वा बालाः "धन्योऽसि! धन्योऽसि!" इति विस्मयेन ऊचुः, देवाः हर्षेण पुष्पवृष्टिं कृतवन्तः। तौ सर्वलोकपालौ अपि गोपालकबालौ इव, गवां पालनं कृत्वा, प्रातः भोजनं कृतवन्तौ। एकदा, प्रत्येकबालः स्वगवां समूहं जलतीरे नेत्वा, गवः पिबित्वा, त एव जलं पिबन्ति। तत्र बालाः पर्वतशिखरं इव वज्रहतं महात्मानं दृष्टवन्तः। सः बकः, बकासुरः, बकवद्रूपधारी, सहसा आगत्य, तीक्ष्णचञ्चुना कृष्णं बलात् गृहीत्वा निगलितवान्। कृष्णं निगलितं दृष्ट्वा, रामः अन्ये च बालाः, प्राणहीन इन्द्रियाणि इव, स्तब्धाः अभवन्। गोपतनयः जगद्गुरुः, बकस्य तालुं अग्निः इव दग्धवान्; तेन दुःखार्तः बकः कृष्णं उद्गिर्य, क्रोधात् पुनः चञ्चुना हन्तुं प्रवृत्तः। बकः अभिपतन्, कृष्णः धर्मपक्षः कंसमित्रः, बाहुभ्यां चञ्चुं गृहीत्वा, बालानां साक्षात्, देववीरः इव सहजं तं विदारयामास, तान् हर्षयन्। ततः सुराः बकशत्रवे नन्दनपुष्पैः, मालतीपुष्पैः च वर्षन्तः, भेरीशंखगीतैः स्तुतिं कृतवन्तः; बालाः तद् दृष्ट्वा विस्मिताः। कृष्णः बकस्य मुखात् मुक्तः, रामेन सह बालाः, प्राणः इव इन्द्रियेषु पुनः आगतः इति अनुभूय, कृष्णं आलिङ्ग्य, गवः संगृह्य, हर्षेण वृजं प्रत्यागतवन्तः, तद्वृत्तान्तं गायन्तः। एतद् श्रुत्वा, गोपाः गोप्यः च, विस्मयस्नेहपूरिताः, कृष्णं तृषितेक्षणैः पश्यन्ति, मृतात् पुनः जीवितं प्राप्तम् इव। "हाहा! कति संकटानि एष बालः अतीतवान्! किम् किल किञ्चित् पूर्वदुष्कृतं अस्माकं, तस्य भीतेः कारणम्?" इति ऊचुः। तथापि, तं हन्तुं यत्नवन्तः असुराः, दीपे पतङ्गाः इव, विनष्टाः। यथार्थं ब्रह्मविदां वचनं कदापि मिथ्या न भवति; यथा गर्गमुनिना उक्तं, तथा अभवत्। एवं, नन्दः अन्ये च गोपाः, कृष्णरामयोः कथाभिः रमन्तः, सुखेन कालं यापयन्ति, संसृतिदुःखं न जानन्ति। एवं, बाल्यक्रीडया—लुप्तक्रीडा, तटबन्धनिर्माणं, कपिवत् कूदनं—व्रजे बाल्यं निनायुः। तत्र शौनकः अपृच्छत्—अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरः अस्त्रेण उत्तरायाः गर्भस्थः शिशुः हतः, भगवतः कृपया जीवितः अभवत्। तस्य जन्म, महात्मनः कर्म, तस्य अन्तः, मृत्युः अनन्तरं गमनं च श्रोतुम् इच्छामः। यदि उचितं मन्यसे, तद् वद, वयं शुकात् श्रुतविज्ञाः, श्रोतुम् उत्सुकाः। सूतः उक्तवान्—युधिष्ठिरः पितृवत् प्रजाः तुष्ट्वा, कृष्णपादसेवया सर्वकामनिरपेक्षः अभवत्। तस्य धनम्, यज्ञाः, राज्यं, पत्न्यः, भ्रातृणः, जम्बूद्वीपाधिपत्यं, दिव्यं यशः च आसीत्।