श्रीभगवान् द्वारकानगरं प्रविशन्, तत्र आगतान् स्वजनान् विनयपूर्वकं प्रणम्य, आलिङ्गनं कृत्वा, हस्तस्पर्शं च, स्मितदृष्ट्या च तान् सान्त्वयन्। ये च अन्ये अभिलषितं वरं याचन्ति, तेषां कामान् अपि दत्त्वा तान् सन्तोषयन्। सः स्वयम् वृद्धैः, पुरोहितैः, पत्निभिः, वृद्धबन्धुभिः सह, अन्यैः स्वजनैः आशीर्वादं प्राप्य, गायकैः परिवृतः नगरे प्रविष्टः। यदा श्रीकृष्णः राजमार्गे अग्रे गच्छति, तदा द्वारकायाः कुलस्त्रियः स्वगृहाणि आरूढाः, तस्य दर्शन-महोत्सवाय उत्सुकाः अभवन्। द्वारकावासिनः सदा तं पश्यन्तः अपि तस्य सौन्दर्य-निधिम्, श्री-सदनं, चक्षुषां पानपात्रं, लोकपालकं, सतां शरणं तस्य रूपं तृप्तिं न प्राप्नुवन्। श्रीकृष्णः शुक्लछत्र-चामरैः विराजितः, मार्गे नवपुष्पैः अभिषिक्तः, पीतवस्त्रधारणः, वनमालया शोभितः, मेघैः, इन्द्रधनुषा, विद्युत्-गणैः परिवृतः सूर्यवत् शोभायमानः। सः मातृगृहं प्रविश्य, मातृभिः आलिङ्गितः, देवकीयाः सप्तसु अन्यासु च हर्षपूर्णः शिरः प्रणम्य। मातृगणः स्निग्धस्तन्यैः तं गोदाम् आरोप्य, हर्षाश्रुभिः तं स्नात्वा, स्नेहवर्षं कृतवन्त्यः। ततः सः स्वं अतुलं महालयं प्रविश्य, यत्र तस्य षोडशसहस्रं पत्नीनां गृहाणि आसन्। ताः पत्न्यः पतिसंयोगे हर्षोत्सवेनोत्कण्ठिताः, सन्नद्धाः, लज्जया नतदृष्टयः, तं आगतम् अपश्यन्। यद्यपि तासां भावः निग्रहितुं कठिनः, ताः भृगुवंश्या अपि बालैः सह पतिं आलिङ्ग्य, अन्तः कामेन तं निरीक्ष्य, अश्रुभिः लज्जान्विताः। निजगृहेषु अयं पतिः समीपस्थः अपि, तस्य चरणयुगलं नित्यनूतनं इव तासां भावे प्रकटम्। यस्या अपि स्त्रियाः तस्य चरणयुगलं त्यक्तुं न शक्यं, यत्र श्रीः अपि नित्यं तिष्ठति। एवं सः पृथिव्याः भाररूपाणां राज्ञां परस्परं वैरं उत्पाद्य, तेषां सैन्यैः परस्परं विनाशं कृत्वा, वायुवत् अग्निं शमयन्, शस्त्रहीनः स्थितः। भगवतः एषः लीला, यः स्वयम् आत्मबलात् मानवलोकं आगत्य, उत्तमस्त्रीभिः परिवृतः, मानुषवत् रमते। तासां विलासैः, कटाक्षैः, लज्जास्मितैः अपि, कामः मोहितः धनुषं त्यक्त्वा, किंतु ताः उत्तमाः स्त्रियः तस्य मनः न चालयितुं शक्ता। लोकाः अज्ञानात् तं आसक्तं इति मन्यन्ते, स्वस्वभावेन तं गृहस्थवृत्तौ स्थितं इव पश्यन्ति। भगवतः एषा ऐश्वर्य-लीला, सः प्रकृतौ स्थितः अपि, तस्य गुणैः न बध्यते, यथा भगवदाश्रितस्य बुद्धिः अपि तैः न स्पृश्यमाना। मूढाः स्त्रियः तस्य महत्त्वं न जानन्त्यः, निजं पतिम् इव तं गृहीत्वा, गुप्ते तं आसक्तमिव मन्यन्ते, यथा सामान्यजनः भगवतः सीमितत्वं पश्यति। कृष्णः बलरामः च, वृषभौ इव गर्जन्तौ, पशूनां शब्दान् अनुकरणं कृत्वा, क्रीडायां निमग्नौ। एकदा कृष्णः बलरामः च मित्रैः सह यमुनातटे गोपगणैः वत्सान् चरयन्तौ। तत्र एकः दैत्यः, वत्सरूपेण गोसमूहे मिलित्वा, तान् हन्तुं समागतः। हरिः तं वत्सरूपदैत्यम् समीपे उपविष्टः, निर्दोषवत् आचरन्, बलरामाय तं दर्शयन्। ततः अच्युतः तं दैत्यं पृष्ठपादयोः पकड्य, घूर्णयन्, कपित्थवृक्षस्य शिखरे क्षिप्तवान्। सः दैत्यः फलैः पतितः मृतः अभवत्। मित्रगणः विस्मिताः "साधु साधु" इति उच्चैः उक्त्वा, देवाः तुष्टाः पुष्पवृष्टिं कृतवन्तः। तौ सर्वलोकपालौ अपि गोपालकौ इव वत्सान् चरयन्तौ, प्रातःकालीनं भोजनं कृतवन्तौ। एकस्मिन दिने, प्रत्येकः गोपः निजं वत्सगणं जलतटे नेत्वा, वत्सान् पाययित्वा, स्वयं जलं पिबन्। तत्र गोपबालाः एकं महावस्तुं दृष्टवन्तः, इन्द्रवज्रहतं पर्वतशिखरमिव। सः बकः, महादैत्यः, बकवेषधारी, सहसा आगत्य, तीक्ष्णचञ्चुना कृष्णं बलात् गृहीत्वा निगलितवान्। कृष्णं बकस्य मुखे दृष्ट्वा, रामः गोपबालाः च, चेतनारहितेन्द्रियवत् मोहिताः अभवन्। गोपालपुत्रः, जगद्गुरुः, बकस्य तालुं अग्निवत् दग्धवान्। तेन पीडितः बकः कृष्णं विसृज्य, क्रुद्धः पुनः तं हन्तुं चञ्चुना आक्रमितवान्। कृष्णः, धर्मवर्धनः, कंसमित्रः, बाहुभ्यां तं चञ्चुं गृहीत्वा, बालानां समक्षं, देववीरवत् सहजतया तं विदारयन्, तान् हर्षितान् कृतवान्। देवाः बकशत्रवे नन्दनपुष्पैः, मालतीपुष्पैः च अभिषिक्त्वा, भेरीशंखनिनादैः स्तुतिं कृतवन्तः। गोपबालाः तं दृष्ट्वा विस्मिताः अभवन्। कृष्णः बकस्य मुखात् मुक्तः, रामप्रमुखाः गोपबालाः जीवनं पुनः प्राप्तमिव अनुभूय, तं आलिङ्ग्य, वत्सान् संगृह्य, हर्षपूर्णाः व्रजं प्रत्यागताः, तस्य कृत्यं गायन्तः। गोपगणः गोप्यः च, तं श्रुत्वा, विस्मय-स्नेहपूर्णाः, तृष्णया कृष्णं पश्यन्तः, मृत्युः पुनः जीवितमिव अनुभूतवन्तः। "कति संकटानि एष बालः अतीतवान्! किमपि पूर्वपापं अस्माकं कारणं भवति," इति अवोचन्। तथापि तं हन्तुं आगतान् दैत्यान् न शक्नुवन्ति, ते पतंगवत् दीपे नश्यन्ति। ब्रह्मविदां वचनं न मिथ्या, यथा गर्गमुनिः उक्तवान्, तथा घटितम्। नन्दः गोपगणः च, कृष्णरामयोः चरितं श्रुत्वा, हर्षे निमग्नाः, संसारदुःखं न अनुभूतवन्तः। एवं बाल्यक्रीडायां, लुक्लुकीक्रीडायां, सेतुकर्मणि, कपिक्रीडायां च, व्रजे बाल्यं यापनम्। शौनकः उवाच— अश्वत्थामनः ब्रह्मशिरः अस्त्रेण उत्तरा-गर्भः विनष्टः, भगवतः कृपया पुनः जीवितः। तस्य जन्म, महात्मनः कर्माणि, तस्य अन्तः कथं अभवत्, मृत्युः अनन्तरं कुतः गतः, इति ज्ञातुम् इच्छामः।