राजा उवाच— भगवन्, विश्वस्य च ममात्मनश्च कस्य कर्मणि भगवतः कीर्तिः कृष्णेन वृद्धिम् अगच्छत्? तद् मे विस्तरेण कथय। श्रीनारद उवाच— देवाः भगवतः बलात् दानवान् संग्रामे निर्जित्य मायां शरणं जग्मुः, या परममायाधिपः। स तु महाबलः मायया सुवर्णरजतलोहवर्णानि त्रिणि पुराणि निर्ममे, यानि सूक्ष्मयन्त्रैः संयोजितानि, दुर्गाणि चातिदुर्ग्राह्याणि च आसन्। तैः पुरैः दैत्यसेनाः स्वैः स्वैः पतिभिः सहिताः, प्राचीनद्वेषं स्मरन्तः, त्रैलोक्यं विनाशयितुम् आरब्धवन्तः, हे राजन्। तदा लोकपालाः स्वैः स्वैः अधिपैः सह, भगवन्तं शरणमुपेत्य प्रणिपत्य ऊचुः— “त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः, रक्षस्व नः, भगवन्!” तत्र भगवाञ् तान् अनुगृह्य, “मा भैष्ट” इति उक्त्वा, धनुषि शरं संधाय, तैः पुरैः अस्त्रं ससर्ज। ततः सूर्य मण्डलात् ज्वलन्तः शराः अग्निसमाः उत्पेतुः; यथा प्रभाः, त एव नगरेषु पतन्तः न दृष्टाः। तैः आहताः सर्वे तेषां नगरवासिनः प्राणान् त्यक्त्वा पतिताः; महायोगी माया तान् समाहृत्य अमृतकूपे प्राक्षिपत्। तत्र अमृतस्पर्शेन ते वज्रसाराः महाबलिनः मेघविदारिणः विद्युदिवोत्थिताः। तदा भगवतः संकल्पः भग्नः, वृषध्वजः च विषण्णचित्तः अभवत्; तत्र विष्णुः अन्यं उपायं चिन्तयामास। तस्मिन् काले ब्रह्मा वत्सः अभवत्, विष्णुः स्वयम् धेनुः भूत्वा, समये त्रिपुरं प्रविश्य, कूपस्थम् अमृतं पपौ। दैत्याः दृष्ट्वापि तद् निवारयितुं न शेकुः, मोहिता अभवन्; तद्विज्ञाय महायोगी माया तस्य अमृतस्य रक्षिणः उवाच। सः स्मयमानः, दुःखरहितः, दुःखितान् स्मरन्, दैवचेष्टितं च चिन्तयन्, उवाच— “ईश्वरस्य, दैत्यस्य, मानुषस्य वा अन्यस्य कस्यापि, कोऽपि स्वतन्त्रः नास्ति। स्वस्य वा परस्य वा यत् विधातव्यं, तद् कर्तुं न शक्यते; दैवबलात्। ततः स्वशक्त्या सः शिवस्य मुख्यं कर्म अकुरुत्।” धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यतपःश्रुतक्रियाभिः सः रथं, सारथिं, ध्वजं, अश्वान्, धनुः, कवचम्, शरान्, सर्वं च सृष्टवान्। सः सर्वायुधधरः, रथमारुह्य, धनुःशरौ गृहीत्वा, क्षणेन विजयोद्धतः अभवत्। तेन शरेण, हे राजन्, हरः तानि दुर्गमाणि त्रिपुराणि दग्धवान्; दिवि दुन्दुभयः निनदुः, गगनं शतशः विमानैः पूरितम्। देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धाः च हर्षेण पुष्पवृष्टिं चक्रुः, जयशब्दं च प्राक्रुः; अप्सरसां गणाः नृत्यं च अकुर्वन्। एवं त्रिपुराणि दग्ध्वा, पुरान्तकः प्रभुः, ब्रह्मादिभिः स्तुतः, स्वं धाम प्रविवेश। एवं हरिः स्वशक्त्या, नरलीलां क्रीडया अनुकुर्य, यस्य कर्माणि मुनयः कीर्तयन्ति; तानि खलु विश्वं पावयन्ति, किं बहुना? सूत उवाच— एवं सः आनर्तदेशं स्वं च समृद्धप्रदेशं समीपं गच्छन्, शब्दायमानशङ्खं दध्मौ, इव तेषां शोकं व्यपोहन्। तस्य शङ्खस्य शुक्लनाभेः, महाबलिनः भगवतः रक्ताधरस्पृष्टस्य, पद्मकरहस्तेन दध्यमानस्य, हंसशब्दः पद्मवनसरोवरस्य इव आसीत्। तस्य निनादं श्रुत्वा, सर्वे जनाः, भगवंतं द्रष्टुम् उत्सुकाः, निर्भयप्रदं तं शब्दं श्रुत्वा, समागताः। तत्र समागत्य, स्वबलं पुनः प्राप्य, तम् अन्धकारे दीपमिव, सततम् आत्मतृप्ताः, तस्यैव सन्निध्येन पूजितवन्तः। हर्षविकसितमुखाः, हर्षगद्गदया वाचा, पितरं रक्षकं प्रियतमं च बालाः इव, ऊचुः— “नमः ते, भगवन्, यस्य पद्मपदौ ब्रह्मशिवेन्द्रैः सदा पूज्ये, यः श्रेयःकामानां परमं शरणं, यस्य कालेऽपि न प्रभवति। त्वं नः श्रेयसे जगतः स्रष्टा, पाता, रक्षिता च; त्वं माता, सखा, प्रभुः, पिता च; त्वं सत्यगुरुः, परं दैवतं च; त्वां अनुवर्त्य नः सम्पदः प्राप्ताः। अहो, भगवन्, वयं धन्याः, यः तव मुखं, प्रेमस्मितावलोकितम्, सर्वमङ्गलैः भूषितं, पश्यामः, यद् दिवौकसामपि दुर्लभम्। हे पद्मनेत्र, यदा त्वं कुरून् वा मधून् वा सखीन् द्रष्टुम् अगच्छः, तदा क्षणः कोटियुगसमानः अभवत्, सूर्यरहितनेत्रवत्, हे अच्युत। एवं जनैः उक्तेषु वाक्येषु, भक्तवत्सलः प्रभुः, तान् श्रुत्वा, कृपया कटाक्षं दत्त्वा, नगरे प्रविवेश। मधुवंशैः, भोजैः, दशार्हैः, कुकुरैः, अन्धकैः, वृष्णिभिः च, स्वबलसमैः रक्षितः, सः पुरीं सुरक्षां चकार, यथा नागाः भोगवतीम्। सर्वर्तुषु, सर्वसमृद्ध्या, शुभवृक्षलतानिकेतनवनोद्यानपुष्करिण्यः परिवृत्य, सा पुरी शोभायामास। द्वारेषु, गृहद्विषु, पथिषु, तोरणानि निर्मितानि, पताकाध्वजैः शोभितानि, अन्तः सूर्यकान्तिरपि न प्रविशति स्म। राजमार्गाः, अपनाः, विपणयः, चत्वराणि च, सम्यक् मार्जितानि, गन्धोदकसिक्तानि, फलपुष्पधान्यैः अलङ्कृतानि। गृहद्वारेषु, दधिः, अक्षतः, फलानि, इक्षुश्च, पूर्णकलशैः, बलिभिः, धूपदीपैश्च अलङ्करणं कृतम्। प्रियस्य आगमनं श्रुत्वा, धर्मात्मा वसुदेवः, अक्रूरः, उग्रसेनः, बलभद्रः महाबलः, प्रद्युम्नः, चारुदेष्णः, साम्बः जाम्बवत्याः पुत्रः, सर्वे हर्षविस्मयसमाकुलिताः, शय्यासनभोजनानि उत्सृज्य, उत्थिताः। गजेन्द्रं पुरतः स्थाप्य, ब्राह्मणैः स्वस्तिवाचनमन्त्रैः, शङ्खभेर्यादिनादेन, वेदघोषैः सत्कृताः, रथैः स्नेहभयसमन्विताः, हृष्टाः प्रस्थिताः। शतशः प्रमुखगजाः, तं द्रष्टुम् उत्सुकाः, शोभमानकुण्डलाः, प्रफुल्लगण्डमुखाः, तस्य शोभां वर्धयन्ति स्म। नर्तकाः, नाटकाः, गान्धर्वाः, सूतामागधगायकाः, तस्य पुण्यकीर्तिम् अद्भुतकर्माणि गायन्ति स्म।