विदुरस्य, व्यासस्यात्मजस्य, कौशारवेन महर्षिणा सह संवादः अध्यात्मविषये समुपस्थितः आसीत्; अथवा, स महात्मा पृष्टः तस्मै सत्यं प्रतिपेदे। तस्मात्, साधो, विदुरः किमकरोत्? किं कारणं तेन स्वकुलं परित्यज्य पुनः प्रत्यागमनम्? एतद् सर्वं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामः। सूत उवाच—यद् यद् महर्षिणा राज्ञा परीक्षित्ता पृष्टं तत् यथान्यायं कथयामि शृणुत। राजा उवाच—भगवतः, विश्वस्य मम चात्मनः कर्तुः, कस्य कर्मणि श्रीकृष्णेन तस्य यशः समुत्कर्षितं? तद् वर्णय। नारद उवाच—यदा सुराः तेन बलेन समन्विताः दैत्यान् समरे विजित्य, दैत्याः मायां परमां योगेश्वरं शरणं जग्मुः। स तु महाबलः मायया सुवर्णरजतलोहमयानि त्रिणि नगराणि निर्ममे, सूक्ष्मैः संयोजितानि, अतीव दुर्गाणि। तैः नगरैः दैत्यसेनाः स्वस्वाधिपैः सह, पुरातनं वैरं स्मरन्तः, त्रिलोकीं विनाशयitum आरब्धवन्तः। ततः लोकपतयः स्वस्वाधिपैः सह भगवन्तं शरणं ययुः, प्रणम्य प्रार्थयन्ते—“त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः, रक्ष मां भगवन्!” तदा भगवान् तान् अनुगृह्य, “मा भैष्ट” इति उक्त्वा, धनुषि बाणं योजयित्वा, त्रिपुराणि प्रति अस्त्रं ससर्ज। सूर्यकान्तिभिः शरैः, दीप्यमानैः, सूर्यस्य मण्डलात् निर्गच्छद्भिः, ते नगराणि प्रति गच्छन्तः न दृश्यन्ते स्म। तैः शरैः विदारिताः त्रिपुरवासिनः सर्वे प्राणान् त्यक्त्वा पेतुः; तान् महायोगी माया एकत्रीकृत्य अमृतकूपे क्षिप्तवान्। अमृतस्पर्शात्, वज्रसंहननाः, महाशक्तिसम्पन्नाः, मेघान् विदारयन्तः विद्युत्प्रभा इव पुनरुत्थिताः। तदा भगवतः निश्चयः भग्नः दृष्ट्वा, वृषध्वजः च निरुत्साहः जातः; विष्णुः तत्रान्यं उपायं चिन्तितवान्। तस्मिन्काले ब्रह्मा वत्सः अभवत्, विष्णुः स्वयम् धेनुः अभूत्, त्रिपुरं समुपेत्य, यथाकालं, तस्मादमृतकूपात् अमृतं पपौ। दैत्याः तद् दृष्ट्वा अपि, मोहिता, तं न वारयामासुः; तदा माया महायोगी, तद्विदित्वा, अमृतपालकान् अभ्युवाच। स स्मयमानः, शोकवर्जितः, दुःखार्तान् च स्मरन्, दैवचेष्टां च चिन्तयन्, अवदत्—“ईश्वरः, दानवः, मानवः, अन्यः वा, कोऽपि अत्र स्वातन्त्र्यं न लभते। स्वस्य वा परस्य वा यत् नियतम्, तं न कश्चन निवर्तयितुम् अर्हति; दैवबलात् एव सर्वं घटते।” ततः स्वबलात्, शिवार्चनस्य मुख्यं कर्म समारभत। धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तपः, विद्या, कर्मेति, रथं सारथिं ध्वजं हयान् धनुः कवचं शरांश्च, सर्वमपि सृष्टवान्। स सम्पूर्णायुधः, रथमारुह्य, धनुःशरौ गृहीत्वा, क्षणेन विजयोद्धाता तस्थौ। तेन बाणेन, राजन्, हरः त्रिपुरदुर्गाणि दग्धवान्; दिवि दुन्दुभयः निनदन्ति स्म, आकाशं विमानशतैः आकुलं बभूव। देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धगणाः, प्रमुदिताः, पुष्पवृष्टिं कृत्वा, जयध्वनिं प्राकुर्वन्; अप्सरोगणाः हर्षनृत्यम् अकुर्वन्। एवं, त्रिपुरदाहं कृत्वा, पुरारिपुः, ब्रह्मादिभिः स्तुतः, निजं धाम प्रतिपेदे। एवं, हरिः स्वशक्त्या लीलया मानुषवद् आचरन्, यस्य कर्माणि मुनिभिः कीर्त्यन्ते, तानि लोकेषु पावनानि सन्ति, अधिकं किं वदामि। एवं, सूतः कथयति—आनर्तभूमिं स्वकं च समृद्धदेशं समुपेत्य, श्रीभगवान् शङ्खं दध्मौ, तेन जनानां दुःखं निवर्तयन् इव। तस्य शङ्खस्य, शुक्लपिङ्गलनाभस्य, बलिनः भगवतः रक्ताधरस्पृष्टस्य, कमलदलकरदत्तघोषस्य, हंसस्वन इव निनादः अभवत्। तस्य घोषं श्रुत्वा, सर्वे जनाः, स्वप्रभोः दर्शनलालसा, निर्गताः। ते समागताः, स्वबलं पुनरावाप्य, तम् अन्धकारे दीपमिव, सदा तृप्ताः संतुष्टाश्च, भगवतः साक्षात्सन्निध्येन पूजयामासुः। हर्षविकसितमुखाः, प्रमोदगद्गदया गिरा, पितरं रक्षन्तं बन्धुमिव, बालाः इव, तम् अभ्यभाषन्त। “नमस्ते नाथ! यस्य पद्मपादौ ब्रह्मशिवेन्द्रैः सदा पूज्ये, त्वं श्रेयःकाङ्क्षिणां परमं शरणं, यत्र कालः अपि न प्रभवति। त्वमेव लोकस्य सृष्टिकर्ता, पालकः, रक्षकः; त्वं जननी, सखा, स्वामि, पिता; त्वं सत्गुरुः, परदेवता, त्वां अनुगम्य वयं सिद्धिम् अवाप्नुमः। अहो, वयं धन्याः, यत् त्वया दृष्टाः, यत् दिव्याः अपि दुर्लभं पश्यामः—तव प्रेमस्मितस्निग्धदृष्टिप्रभाम्, सर्वमंगललक्षणयुक्तं रूपं च। पद्मनयन! यदा त्वं कुरून् वा माधून् वा सख्यर्थं यासि, तदा प्रतिक्षणं कल्पकोटिसमं जायते, सूर्यहीननेत्रवत्, अच्युत!” एवं जनैः उक्त्वा, भक्तवत्सलः भगवान्, तेषां वचांसि श्रुत्वा, कृपया कटाक्षं दत्त्वा, नगरं प्रविवेश। मधुवंश्या, भोजाः, दशार्हाः, कुकुराः, अन्धकाः, वृष्णयः च, येषां बलं तदृशं, तेन रक्षितः, स नगरं भोगवतीं नागैः रक्षितामिव, सुरक्षितवान्। तत्र प्रतियुगं, सर्वसमृद्ध्या, शुभवृक्षलतानिकेतनैः, उद्यानोपवनपुष्करिण्यादिभिः परिवृतं, नगरं शोभायमानं बभूव। द्वारेषु, गोपुरेषु, मार्गेषु, तोरणानि निर्मितानि, पताकाध्वजैः अलङ्कृतानि, अन्तः सूर्यकान्तिः अपि न प्रविशति स्म। राजमार्गाः, वीथ्यः, अपणाः, चत्वराणि, सम्यग् मार्जितानि, सुगन्धोदकेन सिक्तानि, फलपुष्पधान्यैः अलङ्कृतानि च। गृहेषु द्वारेषु, दधिः, अक्षतः, फलानि, इक्षुश्च, पूर्णकलशैः, बलिभिः, धूपदीपैः च अलङ्कृतानि। स्वजनस्य आगमनं श्रुत्वा, वसुदेवः, महात्मा, अक्रूरः, उग्रसेनः, बलरामः च अद्भुतवीर्यः, प्रद्युम्नः, चारुदेष्णः, सांबः जाम्बवत्याः पुत्रः, सर्वे हर्षसमाकुलचित्ताः, शय्यासनभोजनानि परित्यज्य, त्वरितं निर्गताः।