शौनकः सूतमुवाच—“भगवन्, त्वया विदुरस्य चरितं पूर्वं कथितम् यः स्वजनान् दुःखेन त्यक्त्वा पवित्रतीर्थेषु पृथिव्यां विचरन् आसीत्। स च व्याससूनुः कौशारवेन सह आत्मविद्यायाम् संवादं कृतवान्, अथवा स एव महात्मा पृष्टः तस्मै सत्यं निवेदितवान्। भगवन्, विदुरः किमकरोत्? कस्य हेतोः स्वबन्धून् परित्यज्य पुनः प्रत्यागतः? तदस्मभ्यं विस्तरेण कथय।” सूत उवाच—“राज्ञा परीक्षितेन पृष्टं यत् महर्षिणा प्रत्यूच्यत तदहं भवद्भ्यः प्रवक्ष्यामि। शृणुत। राजा पप्रच्छ—‘भगवन्, केन भगवतः कर्मणा यस्य विश्वस्य मम चात्मनः यशः श्रीकृष्णेन वर्धितम्? तद्विस्तरेण कथय।’ नारद उवाच—‘दैत्याः देवैः युद्धे विजिताः तैः समर्थितैः मायायाः शरणं जग्मुः। स महायोगी मयः स्वबलात् सुवर्णरजतलोहवतः त्रीन् दुर्गगतान् नगरान् निर्मितवान्, यः सूक्ष्मयुक्त्या संयोजितः, अतीव दुर्गमः चाभूत्। तैः नगरैः दैत्यसेनाः स्वपतिभिः सह प्राचीनद्वेषमुदीक्ष्य त्रिलोकीं विनाशयामासुः। तदा लोकपालाः स्वपतिभिः सह भगवन्तं शरणं जग्मुः—‘त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः, रक्षस्व’ इति वदन्तः प्रणेमुः। भगवान् तान् अनुकम्प्य—‘मा भैष्ट’ इत्युक्त्वा धनुषि बाणं सज्जीकृत्य तेषां नगराणि प्रत्यग्निपातयत्। तदा आदित्यरश्मिसदृशाः ज्वलितबाणाः सूर्यकान्तात् निर्गत्य नगराणि प्रति गता दृष्टाः नाभवन्। तैः हताः सर्वे नगरवासिनः पतिताः; मययोगी तान् संहृत्य अमृतकूपे न्यक्षिपत्। तत्र स्पृष्ट्वा ते वज्रसमाः महाबलिनः मेघान् विदारयन्तः विद्युत्प्रभा इव पुनः उत्पेतुः। भगवान् विष्णुः तद्दृष्ट्वा स्वसंकल्पविघातं वृषध्वजस्य च मनोभङ्गं ज्ञात्वा अन्यं उपायं चकार। तत्र ब्रह्मा वत्सरूपं, विष्णुः स्वयम् गौः भूत्वा त्रिपुरे सम्यक्काले प्रविश्य कूपस्थममृतं पपौ। दैत्याः तद् दृष्ट्वा मोहितचित्ताः प्रतिषेधुं न शेकुः। तद्विज्ञाय मययोगी अमृतपालकान् संबोध्य प्रत्यभाषत—‘स्मयमानः दुःखरहितः सः शोकपीडितान् स्मृत्वा च, भाग्यचक्रेण सर्वे वशे स्थिता इव, न कोऽपि स्वतन्त्रः—न देवः, न दानवः, न मनुष्यः, नान्यः। स्वस्य परस्य वा यदिष्टं तदनिवार्यम्, भाग्यस्यैव प्रभावात्। ततः सः स्वबलात् शिवस्य मुख्यकर्म चकार। धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यतपःस्वाध्यायकर्मभिः रथं सारथिं ध्वजं हयान् धनुः कवचं शरान् सर्वमपि सृज्य, सः पूर्णायुधः रथे स्थित्वा धनुषि बाणं सज्जीकृत्य क्षणेन विजयोद्धतः बभूव। तेन बाणेन हरेण त्रिपुरदुर्गाणि दग्धानि; दिवि दुन्दुभ्यः निनदन्ति, विहायसि शतानि विमानान्यभवन्। देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धाः, प्रमुदिताः पुष्पवृष्टिं चक्रुः, अप्सरसां गणाः नृत्यन्त्यः सन्दृश्यन्त। एतद्विधा त्रिपुरदाहं कृत्वा पुरारिपुर्भगवान् ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः स्वधाम पुनर्ययौ। एवं हरिणः कर्माणि, यः स्वबलात् लीलया मानुषवृत्तिं अनुकरणीयः, मुनिभिः कीर्त्यन्ते; किमधिकं वक्तव्यम्? तानि लोकपावनानि भवन्ति।’ सूतः पुनरुवाच—एवं श्रीभगवान् आनर्तप्रदेशं स्वविभूतिभिः समृद्धं स्वदेशं च प्राप्तवान्। तत्र शङ्खं दीर्घनादिनं, शुक्लनाभिं, श्रीमुखारुणाधरस्पृष्टं, पद्महस्तेन निष्क्रान्तं, हंसनादमिव पद्मिन्याम् उदनयत्। तस्य शब्दं श्रुत्वा, भयापनयनाय, सर्वे जनाः प्रीतिर्निर्भराः भगवन्तं द्रष्टुम् अभिप्रेत्य निर्गच्छन्। ते समागताः, स्वबलसम्पन्नाः, तम् अन्धकारे दीपमिव पूजयन्तः, तस्य साक्षात्सन्निधानेन सन्तुष्टाः, आत्मतृप्ताः च सञ्जज्ञुः। हर्षविकसितमुखाः, प्रमोदगद्गदस्वराः, पितरं प्रियतममिव बालाः, तम् उपगुह्य प्राहुः— ‘नमः ते, भगवन्, यस्य पद्मपादौ ब्रह्मरुद्रेन्द्रैः सदा पूज्येते; त्वं श्रेयःकामिनां परं शरणं, यत्र कालोऽपि न प्रभुः। त्वमेव लोकस्य सृष्टिकर्ता, पालनकर्ता, त्राता च; त्वं जननी, मित्रं, स्वामि, पितरः, सच्च गुरुश्च, परं दैवतं च; त्वामनुसृत्य वयं सिद्धाः। अहो, धन्याः स्मः यद् वयं त्वां पश्यामः, यद् स्वर्गदेवाः अपि दुर्लभं पश्यन्ति—त्वद्वदनं स्नेहस्मितावलोकनशोभितं, सर्वमङ्गलरूपं च। हे पद्मलोचन! यदा त्वं कुरून् वा मधून् वा सखीन् द्रष्टुम् यासि, तदा क्षणमेकं कोटियुगसमं भवति, सूर्यरहिताक्षवद्, हे अच्युत!’ एवं जनैः सन्दर्शितवचनं श्रुत्वा, भक्तवत्सलः भगवान्, तान् अनुगृह्य, करुणावलोकनं कृत्वा, नगरं प्रविवेश। स मथुवंश्यैः, भोजैः, दशार्हैः, कुकुरैः, अन्धकैः, वृष्णिभिः च, स्वबलसम्पन्नैः, नागैः भोगवतीं यथा, नगरं रक्षितवान्। सर्वे ऋतवः, सर्वसमृद्धिः, मङ्गलवृक्षलताश्रमोपवनारामपद्मसरः परिवृतं तद् नगरी शोभायामास। द्वारेषु, प्राकारेषु, मार्गेषु, तोरणानि सुसज्जितानि, पताकाध्वजैः शोभितानि, अन्तः सूर्यकान्तिरपि न दृश्यते स्म। राजमार्गा, विपणयः, चत्वराणि, सुशोधितानि, सुरभ्युदकसिक्तानि, फलपुष्पधान्यैः सुसज्जितानि। गृहे गृहे दधिघृतफलशर्कराकलशैः, बलिभिः, धूपदीपैश्च अलङ्कृतानि आसन्। एवं श्रीकृष्णस्य नगरप्रवेशः, स्नेहपूर्णजनसम्प्रत्यागतिः, त्रिपुरदाहादिकं च दिव्यकर्म, भगवतः कीर्त्यन्ते।