एष ब्रह्मणः कल्पः कथ्यते, यत्र विविधभेदाः सन्ति; तत्रैव सृष्टेः सामान्यः प्रवाहः, प्राकृताप्राकृतयोः सर्गयोः समुचितः प्रवर्तते। अहं तु कालमानं कल्पलक्षणरूपं च विस्तरेण वक्ष्यामि, यथापूर्वं पद्मकल्पस्य वर्णनं करिष्यामि—शृणुत। शौनकः उवाच—हे सूत, त्वं अस्मभ्यं उक्तवान् यः विदुरः, भक्तश्रेष्ठः, स्वजनान् दुःखेन परित्यज्य, पृथिव्यां तीर्थयात्रां कृतवान्। व्यासपुत्रस्य विदुरस्य कौशारवमुनिना सह या संवादकथा, या चात्मतत्त्वविचारपरायणं आसीत्, तत्र स महात्मा पृष्टः सन् सत्यमेव उक्तवान्। अतः, सौम्य, विदुरः किं कृतवान्, किमर्थं च स्वकुलं परित्यज्य पुनः प्रतिनिवृत्तः—एतत् सर्वं अस्मभ्यं कथय। सूतः उवाच—राज्ञा परीक्षित्ता यद् पृष्टं महर्षिणा यथोत्तरं प्रत्यूच्यते, तत् अहं वः सम्यक् आख्यास्यामि—शृणुत। राजा उवाच—भगवत्कृतं किम् कर्म, यत्र तस्य कीर्तिः कृष्णेन समुद्धृता, तद् विस्तरेण वद। नारदः उवाच—यदा देवासुरयुद्धे दैत्याः देवैः, येन समर्थिताः, पराजिताः, तदा ते मायायोगेश्वरं मायाम् आश्रित्य शरणं ययुः। स तु महाबलः स्वमायया सुवर्णरजतलोहवर्णत्रयीः दुर्ग्राह्याः पुरीः निर्ममे, सूक्ष्मयोगेन संयोजिताः, अप्रतिहतप्रतिरक्षाः। ताभिः त्रिभिः पुरैः, दैत्यसेनाः स्वस्वपतिभिः सह, पुरातनं वैरं स्मृत्वा, त्रिलोकीं विनाशयन्ति स्म, हे राजन्। तदा लोकपालाः स्वैः स्वैः अधिपैः सह, भगवन्तं शरणं गत्वा, प्रणम्य ऊचुः—"त्रिपुरवासिभिः विनाश्यमानाः स्मः, रक्षस्व नः, भगवन्!" भगवान् तान् अनुकम्प्य, "मा भैष्ट" इति उक्त्वा, धनुषि बाणं संधाय, त्रिपुरेषु अस्त्रं मुमोच। ततः सूर्यकान्तिबाणाः, तेजसा दीप्तिमन्तः, सूर्यबिम्बात् निष्पेतुः; यथा प्रभाः, तेषां त्रिपुराणां समीपं गच्छन्तः दृश्यन्ते स्म न। तैः बाणैः विद्धाः, सर्वे त्रिपुरनिवासिनः प्राणान् त्यक्त्वा पतिताः; तान् महायोगी मायः मृतान् संहृत्य, अमृतकूपे क्षिप्तवान्। अमृतस्पर्शात्, ते वज्रसाराः, महाशक्तिसम्पन्नाः, मेघान् विदारयन्तः विद्युदिवोत्थिताः। भगवतः संकल्पे भग्नं दृष्ट्वा, वृषध्वजस्य च मनो व्यथितं, तत्र विष्णुः अन्यं उपायं चिन्तयामास। तस्मिन्काले ब्रह्मा वत्सः, विष्णुः एव धेनुः अभूत्; तौ त्रिपुरं प्रविश्य, समये अमृतं पिबन्तौ। दैत्याः तद् दृष्ट्वापि, मोहिता, निवारयितुं न शक्ताः; तद् ज्ञात्वा, महायोगी मायः, रक्षिणः अमृतस्य संबोधितवान्। स सुमृष्टः, दुःखरहितः, शोकदग्धान् स्मरन्, दैवचेष्टितानि च चिन्तयन्, अवदत्—"अत्र देवदानवमनुष्यादीनां कस्यापि स्वतन्त्रता नास्ति।" "यद् विधातव्यं स्वस्य वा परस्य वा, तद् न कस्यापि निवर्तयितुं शक्यं; दैवबलात् एव सर्वं प्रवर्तते।" इति उक्त्वा, स स्वशक्त्या शिवस्य मुख्यं कर्म अकुरुत्। धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यतपःशिक्षाकर्मभिः, रथं सारथिं ध्वजं हयान् धनुः कवचं बाणान् सर्वं च सृष्टवान्। सम्यक् सज्जितः, रथमारूढः, धनुषि बाणं संधाय, क्षणेन जयिनां प्रभुः सज्जः अभवत्। तस्मिन्बाणेन, हे राजन्, हरः त्रिगुण्यदुर्गाणि पुराणि दग्धवान्; दिवि दुन्दुभयः निनदुः, व्योमनि शतशः विमानानि संछन्नानि। देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धगणाः, प्रमुदिताः, पुष्पवृष्टिं कृतवन्तः, जयशब्दं च प्राक्रुर्वन्; अप्सरसां गणाः हर्षात् ननृतुः। एवं त्रिपुरदाहं कृत्वा, भगवान् पुरारात्, ब्रह्मादिभिः स्तुतः, स्वालयं प्रतिपेदे। एवं हरिः, स्वमायया मानुषचरित्रं क्रीडया अनुकुर्य, यानि कर्माणि कुर्वन्, तानि मुनिभिः गायन्ति; किं बहुना, तानि लोकपावनानि। एवं सूतः कथयति—अनर्तप्रदेशं समासाद्य, स्वकं च समृद्धं देशं, भगवान् शङ्खं दध्मौ, शोकं निवारयन् इव। स शङ्खः, श्वेतोदरो, उच्चैःस्वनः, महाबलिना भगवता रक्ताधरनिचलेन स्पृष्टः, पद्मदलकरसम्पुटे वीज्यमानः, कमलिन्यां हंसनिनाद इव श्रुतः। तस्य निनादं श्रुत्वा, भयापहं, सर्वे जनाः, स्वस्वनाथं द्रष्टुम् उत्सुकाः, बहिः निर्गताः। ते संगता, बलसम्पन्नाः, तम् अन्धकारे दीपमिव पूजयन्ति; तस्यैव सन्निध्येन नित्यतृप्ताः, आत्मारामाः। हर्षविकसितवदना, स्नेहगद्गदया वाचा, पितरं प्रियतमं रक्षकमिव बालकाः, तम् उचुः। "नमः ते, भगवन्, यस्य पद्मपादौ ब्रह्मशिवेन्द्रैः सदा पूज्ये; त्वं श्रेयःकामिनां परायणम्, यत्र कालः अपि न प्रभवति। त्वं नः हिताय जगतः सर्गस्थितिसंहर्ता, त्वं मातृमित्रनाथपितृरूपः; त्वं सत्गुरुः, त्वं परमं दैवतं, त्वामनुसृत्य वयं सिद्धाः। धन्याः वयं, यत् त्वया कृतार्थाः; यत् स्वर्गे अपि देवाः दुर्लभं पश्यन्ति, तद् वयं पश्यामः—तव स्निग्धस्मितावलोकितं मुखं, सर्वमङ्गलैः भूषितं रूपं च। कमललोचन, यदा त्वं कुरून् वा मधून् वा सखीन् द्रष्टुम् अगच्छः, तदा प्रतिक्षणं सहस्रयुगसमं जातम्, सूर्यरहितनेत्रवत्, अच्युत।" एवं वदतां जनानां, भक्तवत्सलः भगवान्, तेषां वचांसि श्रुत्वा, कृपया अवलोक्य, पुरं प्रविवेश। मधुभोजदशार्हकुकुरान्धकवृष्णिभिः, स्वबलसमेभिः, रक्षितः, स पुरं सुरक्षितं चकार, यथा भोगवतीं पन्नगाः। सर्वकाले, सर्वसमृद्ध्या, मङ्गलवृक्षलतानिकेतनवनोपवनपुष्करिणीभिः परिवृतः, सा पुरी शोभायामास। द्वारेषु, गृहद्वारेषु, मार्गेषु च, तोरणानि निर्मितानि, पताकाध्वजैः शोभितानि, अन्तः सूर्यकान्तिरपि न दृश्यते स्म। राजमार्गाः, वीथ्यः, विपणयः, चत्वराः च, सम्यक् मृष्टाः, सुरभिणा जललेपनं कृताः, फलपुष्पधान्यैः च अलङ्कृताः।