शुकः उवाच—एवं सम्बोधितौ तौ भगवन्तम् प्रदक्षिणीकृत्य, पुनः पुनः प्रणम्य, यमलार्जुनबन्धनस्य मूषलस्य समीपे निवेद्य, उत्तरदिकं प्रति जग्मतुः। एवं भक्त्या एव परमात्मा प्रकटितो जातः; भक्तिरहिताः अपि मनीषिणः तं द्रष्टुं न समर्थाः। तस्य कर्म जन्मादि च सामान्यनियमैः न बध्यते; माया एव तानि तस्मै आरोपयति, कर्तृत्वाभिमानस्य निवृत्त्यर्थम्। एषः ब्रह्मणः कल्पः इति प्रसिद्धः, यत्र सृष्टेः सामान्यः प्रवाहः, प्रधानोपधानभेदेन, प्रवर्तते। अहं कालस्य परिमाणं, कल्पस्य लक्षणं, यथापूर्वं पद्मकल्पस्य वर्णनं च करिष्यामि—शृणुत। शौनकः उवाच—हे सूत, त्वं उक्तवान् यः विदुरः, महाभागवतः, स्वजनान्, ये त्यक्तुम् अत्यन्तदुष्कराः, परित्यज्य, पृथिव्यां तीर्थयात्रां कृतवान्। व्यासपुत्रस्य विदुरस्य कौशारवमुनिना सह संवादः आध्यात्मिकविजिज्ञासायाम् अभवत्; स च महात्मा पृष्टः तस्मै सत्यं व्याहरत्। त्वं, सौम्य, विदुरः किम् अकरोत्, किमर्थं च सः स्वकुलं परित्यज्य पुनः प्रत्यागच्छत्, इति वद। सूतः उवाच—यत् महर्षिणा राजा परीक्षित् पृष्टः, तत् अहं वः कथयिष्यामि—शृणुत, यथाराजप्रश्नानन्तरम्। राजा उवाच—भगवतः, विश्वकर्तुः मम चात्मनः, केन कर्मणा तस्य यशः कृष्णेन वर्धितम्? तद् वर्णयस्व। नारदः उवाच—यदा दैत्याः देवैः, येन सः बलीयः, संग्रामे पराजिताः, तदा ते मायाम्, महामायिनम्, शरणं गता। सः महाशक्तिमान् त्रिणगराणि निर्ममे—स्वर्णमयं, रजतमयं, लौहमयं—दुर्दृश्यानि, सूक्ष्मयोगेन संयोजितानि, अद्भुतसैन्यरक्षाभिः युक्तानि। तैः नगरेषु, दैत्यसेनाः, स्वस्वनाथैः सह, प्राचीनेन द्वेषेण स्मरन्तः, त्रिलोकीं विनाशयामासुः, हे राजन्। ततः लोकपालाः, स्वस्वनाथैः सह, भगवन्तम् उपगम्य, प्रणम्य, ऊचुः—"त्रिपुरवासिभिः वयं विनाश्यमानाः, रक्ष मां भगवन्!" तदा भगवान् तान् अनुगृह्य, "माभैष्ट" इति उक्त्वा, धनुषि बाणं सन्धाय, तेषां नगरेषु अस्त्रं प्राहिणोत्। ततः सूर्यमण्डलात् ज्वलिताः शराः उत्पेतुः, तैः नगरेषु गच्छन्तः, प्रकाशरश्मिवत्, न दृश्यन्ते स्म। तेषु बाणेषु पतितेषु, सर्वे त्रिपुरनिवासिनः प्राणान् त्यक्त्वा पतिताः; मायायोगी महाशक्तिमान् तान् संहृत्य, अमृतकूपे अपातयत्। तेन अमृतस्पर्शेन, ते वज्रसाराः, महाबलवन्तः, मेघान् विदारयन्तः विद्युत्पातवत् उत्थिताः। तदा भगवतः संकल्पः भग्नः दृष्ट्वा, वृषध्वजः च विषण्णचित्तः, विष्णुः अन्यं उपायं तत्र चिन्तितवान्। तस्मिन् काले ब्रह्मा वत्सः अभवत्, विष्णुः एव धेनुः अभवत्, तौ त्रिपुरं प्रविश्य, सम्यक् समये, कूपात् अमृतं पपुः। दैत्याः तद् दृष्ट्वा, मोहिता, तद् वारयितुं न शेकुः; तद् ज्ञात्वा, महायोगी माया तेषां रक्षिणः उक्तवान्। सः स्मितपूर्वकं, दुःखरहितः, दुःखितान् स्मरन्, दैवचेष्टितानि च चिन्तयन्, उक्तवान्—"देव, असुर, नर, कश्चन, कोऽपि स्वाधीनः नास्ति। स्वस्यापि परस्यापि यद् विधीयते, तद् निवारयितुं न शक्यते; दैवमेव बलवत्तरम्।" ततः स्वशक्त्या, शिवस्य मुख्यं कर्म अकरोत्। धर्मेण, ज्ञानैः, वैराग्येण, ऐश्वर्येण, तपसा, विद्यया, कर्मणा च, रथं, सारथिं, ध्वजं, अश्वान्, धनुः, कवचं, शरान्, सर्वं च सृष्टवान्। सः सम्पूर्णायुधः, रथे आरूढः, धनुः शरं च आदाय, तं शरं धनुषि स्थाप्य, क्षणेन विजयोद्यतः अभवत्। तेन शरेण, हे राजन्, हरः त्रिपुरदुर्गाणि दग्धवान्; दिवि दुन्दुभयः निनदिताः, विहायसि शतशः विमानानि सञ्जग्मुः। देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धाः च, हर्षिताः, पुष्पवृष्टिं कृत्वा, जयशब्दं च क्रन्दयन्तः, अप्सरसः च नृत्यं चक्रुः। एवं त्रिपुरदाहं कृत्वा, पुरारिपुः, ब्रह्मादिभिः स्तुतः, स्वं धाम प्रतिनिवृत्तः। एवं हरिः, स्वशक्त्या, लीलया मानुषकृत्यं अनुकरणं कुर्वन्, यस्य चरितानि मुनिभिः कीर्त्यन्ते, तानि लोकेषु पावनानि—किं बहुना? सूतः उवाच—एवं सः आनर्तदेशं स्वं च समृद्धप्रदेशं प्राप्य, दुःखं निवारयन् इव, महाशङ्खं दध्मौ। सः शङ्खः, शुक्लवर्णः, उन्नतः, श्रीभगवत्-करकमलेन, रक्ताधरस्पर्शेन, नादितः, पद्मसरोवरहंसनादवत् श्रुतः। तस्य निनादं, भयहरं श्रुत्वा, सर्वे जनाः, भगवन्तं द्रष्टुम् उत्सुकाः, बहिः निर्गताः। ते सर्वे, एकत्र समागताः, तं तमः-प्रदीपवत् पूजयामासुः; तस्य साक्षात् सन्निधानेन, आत्मन्येव तृप्ताः, सदा प्रमुदिताः। तेषां मुखानि प्रमोदितानि, वाणी च हर्षगद्गदया, पित्रे रक्षित्रे च स्नेहसखायैव, तं सम्बोधयामासुः। "नमः ते भगवन्, यस्य पद्मपादौ ब्रह्म-शिवेन्द्रादिभिः सदा पूज्येते; त्वं श्रेयः-कामानां परायणं, यत्र कालेऽपि प्रभुः कालः अपि न प्रवर्तते। त्वं नः कल्याणाय जगतः स्रष्टा, पालकः, संहर्ता च; त्वं माता, मित्रं, स्वामी, पिता च; त्वं अस्माकं सत्संगुरुः, परमदैवतं; त्वां अनुवर्त्य वयं सिद्धाः। अहो, वयं धन्याः, यः त्वं, स्वस्मिन्नपि दुर्लभं, देवैः अपि दुर्लभं, स्नेहस्मितावलोकितं, सर्वमङ्गलसंपन्नं रूपं, अस्माकं साक्षात्कृतवान्।" "कमलनयन, यदा त्वं कुरून् वा मधून् वा स्नेहितान् द्रष्टुम् यायासि, तदा प्रतिक्षणं युगकोटिसमं भवति; सूर्यरहितनेत्रवत्, हे अच्युत!" एवं जनैः उक्तवान्, भगवान् भक्तवत्सलः, तेषां वचनानि शृण्वन्, कृपया कटाक्षं दत्वा, नगरं प्रविष्टः। सः मधु, भोज, दशार्ह, कुकुर, अन्धक, वृष्ण्यादिभिः, स्वसमानबलैः, रक्षितः, नगरं भोगवतीव नागैः सुरक्षितम् अकरोत्।