सूत उवाच— एवं श्रुत्वा तस्याः सन्देशान् महदाश्चर्यं जगृहुर्विप्राः। ततो भक्तिः punar अपि सुमधुरं वचनमब्रवीत्— "एतदपि श्रोतव्यं, हे शौनक!" इति। भक्तिरुवाच— "देवर्षे! धन्यः खलु त्वं, यन्मम सौभाग्येनात्रागतः। साधूनां दर्शनमेव हि सर्वसिद्धिप्रदं लोके।" सा पुनरुवाच— "जय जय तस्मै, यस्य देहमायामूलं, यो वाङ्मयं जगत्सर्वं केवलोच्चारणेन सृजति। यस्य प्रसादेन ध्रुवः शाश्वतां गतिं प्राप्तवान्। ब्रह्मपुत्रं तं शुभाशयपात्रं नमामि।" द्वितीयाध्यायस्य महिमानं सूचयित्वा, नारदः भक्तिदुःखविमोचनाय प्रयत्नमकरोत्। नारद उवाच— "बाले! किं व्यर्थं शोचसि? किमर्थं चिन्तया क्लिश्यसे? श्रीकृष्णपादारविन्दस्मरणेन तव दुःखं क्षणेन नश्यति।" "स एव तु कृष्णः, यः द्रौपदीं कौरवक्लेशात् उद्धृत्य, गोपीकान्तारं रक्षितवान्। स कः, क्व गतः?" "त्वं भक्तिः, सदा तस्मै प्राणाधिकासि। यत्र यत्र त्वं आहूयसे, तत्र तत्र स भगवान् अपि नीचगृहं प्राप्नोति।" "त्रिषु युगेषु सत्ये, त्रेतायां, द्वापरे च, सत्यं ज्ञानं वैराग्यं च मोक्षोपायाः; कलौ तु केवलं भक्त्यैव ब्रह्मसायुज्यं लभ्यते।" "एवं निश्चित्य, स चेतनात्मा त्वां स्वस्वरूपसमां, श्रीकृष्णप्रियां, परमसुखमयीं सृष्टवान्।" "त्वं कृताञ्जलिः पृष्टवती—'किं करवानि?' तदा कृष्णः आज्ञापयत्—'मद्भक्तान् पोषय।'" "तव तस्मिन्नादेशे स्वीकृते, हरिः संतुष्टः अभवत्। स तव दासीं मुक्तिं च, ज्ञानवैराग्यौ च दत्तवान्।" "वैकुण्ठे स्वस्वरूपेण भक्तजनान् पोषयसि; पृथिव्यां तु छायारूपेण भक्तपोषणाय प्रादुर्भवसि।" "मुक्त्या ज्ञानवैराग्ययुतया त्वं पृथिवीं प्राप्तवती, कृतयुगादौ द्वापरान्तं यावत् हर्षेण स्थितवती।" "कलियुगे, मुक्तिः पाखण्डपीडिता नष्टा; तव आज्ञया सा शीघ्रं वैकुण्ठं प्रत्यपद्यत।" "मुक्तिर्दृश्यते अदृश्यते च यथास्मृतिः; एते द्वौ च तव सुतौ, त्वया संरक्षितौ।" "कलौ तु अलक्ष्येण, तव पुत्रौ ज्ञानवैराग्यौ वृद्धौ दुर्बलौ च जातौ; चिन्तां मा कृथाः—मम उपायो भविष्यति।" "सुन्दरी! नास्ति कलिसमं युगं; तत्राहं त्वां सर्वगृहे सर्वजनस्य स्थापयिष्यामि।" "अन्यकर्माणि परित्यज्य, महोत्सवान् पूर्वं कृत्वा, तदा नाहं हरिं सेविष्ये, न च त्वां लोके प्रचारयिष्यामि।" "ये जीवाः कलियुगे त्वया सह वर्तन्ते, पापिनोऽपि सन्तः, निर्भयाः कृष्णमन्दिरं यास्यन्ति।" "ये हृदि प्रेमरूपया भक्त्या सदा पूर्णाः, तानपवित्राः अपि स्वप्नेऽपि न बाधन्ते।" "न भूताः, न प्रेताः, न राक्षसाः, नापि असुराः, येषां चेतसि भक्तिसंयुक्तम्, तान् स्पर्शेनापि न जयन्ति।" "न तपसा, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभ्यां, केवलं भक्त्या हरिः लभ्यते; गोपीकाः तत्र प्रमाणम्।" "सहस्रजन्मनां फलरूपेण भक्तिप्रेमोत्पत्तिः; कलौ भक्त्या भक्त्या, भक्त्या एव कृष्णः साक्षात् प्रकटते।" "ये भक्तिद्वेषिणः, ते त्रिषु लोकेषु पतन्ति; एकदा दुर्वासाः भक्तनिन्दया दुःखमवाप्तवान्।" "वरं व्रतानि, तीर्थानि, योगाः, यज्ञाः, ज्ञानचर्चाः—एतेषां पर्याप्तिः; केवलं भक्त्या मोक्षः सुलभः।" सूत उवाच— एवं नारदेन तस्याः स्वरूपनिश्चयं श्रुत्वा, सा शुभलक्षणा भक्तिः नारदं प्रत्युवाच। भक्तिरुवाच— "नारद! धन्यस्त्वं, यत् त्वयि मम अनन्यप्रेमास्ति। नाहं त्वां कदापि त्यक्ष्यामि; तव हृदि सदा स्थास्यामि।" "दयासिन्धो! त्वया मम दुःखं क्षणेनैव नष्टम्। मम पुत्रौ चेतनशून्यौ; तौ बोधय, बोधय।" सूत उवाच— तस्याः वचः श्रुत्वा, नारदः करुणया परिपूर्णः, तौ पुत्रौ अङ्गुलिस्पर्शेन बोधयितुम् आरब्धवान्। सः तयोः कर्णसंनिकटे मुखं स्थाप्य, उवाच—"ज्ञान! शीघ्रं उत्तिष्ठ; वैराग्य! उत्तिष्ठ।" वेदवेदान्तगीतातः पुनः पुनः पाठेन तौ बोधयितुम् अर्हन्, सः प्रयत्नेन तौ किञ्चिदुत्थापयत्। तौ उभौ, नेत्राणि न उद्घाटयन्तौ, जर्जरकाकवत् जाड्येन युक्तौ, पलिताङ्गौ, काष्ठवत् क्षीणदेहौ, जृम्भमाणौ। तौ द्वौ क्षुधया कृशौ, पुनः निद्रायामग्नौ दृष्ट्वा, स मुनीः चिन्तायामास—"किं कर्तव्यं मया?" "कथमेषां निद्रा, कथमेषां जरा?" इति चिन्तयन्, भार्गवः गोविन्दस्मरणं कृतवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, दिव्यः शब्दः आकाशात् श्रुतः—"मुने! मा शुचः; तव प्रयासः निष्फलः न भविष्यति; न संशयः।" "एतस्मिन्नर्थे, हे देवर्षे, पुण्यकर्माणि कुरु। पुण्यैः भूषिताः साधवः तव कर्म प्रचारयिष्यन्ति।" "यदा तद् पुण्यकर्म सम्पद्यते, तदा तयोः निद्रा जरा च क्षणेन नश्येताम्, भक्तिश्च सर्वत्र प्रवर्तिष्यते।" एवं स्पष्टं दिव्यं वाक्यं सर्वैः श्रुत्वा, नारदः विस्मयं जगाम—"एतदहं न जानामि" इति। नारद उवाच— "एतेनापि दिव्यवचसा रहस्यमेव रक्षितम्। कः उपायः? किं कर्म कर्तव्यं येन तयोः प्रयोजनं सिध्येत्?" "कुत्र साधवः लभ्यन्ते? कथं उपायं दास्यन्ति? किमत्र मया कर्तव्यं, यथा दिव्यवाक्येन उक्तम्?" सूत उवाच— एवं तौ तत्र स्थाप्य, नारदः तीर्थयात्रां कृत्वा, एकस्मात् तीर्थात् अन्यं गच्छन्, मार्गे मार्गे महर्षीन् पृच्छन् विचचार।