शुक उवाच—एवं तयोः स्तुवतोः श्रीगोकुलेश्वरः दाम्ना उरस्य उपनद्धः स्मयमानः सुरयोः प्रति शशंस। भगवान् उवाच—मया एष सर्वमवगतं दयालुना मुनिना पूर्वमेव निगदितम्, यद् धनमदान्धानां वचसा भवन्तौ स्वपदात् पतितौ मदीयां कृपां प्राप्तवन्तौ। ये तु साधवः समचित्ताः मयि एकान्तभक्त्या युक्ताः, तेषां मम दर्शनात् बन्धनं न भवति, यथा सूर्यस्य तेजसा न मानवाणां नेत्रबन्धः। अतः गच्छतं स्वं लोकं, हे नलकूबर, यद् युयोः मयि परमा भक्तिः समुत्पन्ना सा हृदये संस्थिता। एवं भगवता उक्तौ, तौ भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य, पुनः पुनः प्रणम्य, दामबन्धनस्य समीपे निवेद्य, उत्तरदिक् प्रति जग्मतुः। एवं भगवतः परं रूपं भक्त्या एव प्रकटितम्, न तु केवलं प्रज्ञया। तस्य कर्म जन्मादि न सर्वसामान्यनियमस्य वशे स्थितम्; माया एव तानि तस्योपाधीनि कल्पयति, कर्तृत्वाभिमानस्य परिहाराय। एष ब्रह्मणः कल्पः, भेदयुक्तः संकीर्तितः, यत्र सृष्टेः सामान्यः प्रवाहः प्रथमो द्वितीयश्च संपद्यते। कालस्य प्रमाणं कल्पलक्षणं च, यथापूर्वं पद्मकल्पस्य वर्णनं च करिष्यामि, शृणुत। शौनक उवाच—भोः सूत, त्वया उक्तं यत् विदुरः, भक्तश्रेष्ठः, स्वजनान् दुस्त्यजनान् परित्यज्य, पवित्रतीर्थानि विचरन् पृथिवीं गच्छन्। व्यासपुत्रस्य विदुरस्य कौशारवेन सह संवादो धर्मविचारात्मकः, स च महात्मा पृष्टः तस्मै सत्यम् उक्तवान्। तद् विदुरस्य किम् आचरितं, किमर्थं स्वजनान् त्यक्त्वा पुनः प्रत्यागतः, तद् विस्तरशः कथय। सूत उवाच—यद् महर्षिः राज्ञा परीक्षित्ता पृष्टः प्रत्युवाच, तत् सर्वं कथयिष्यामि, शृणुत। राजा उवाच—भगवत्कर्मणि केन कर्मणा तस्य यस्य विश्वस्य मे चात्मनः कीर्तिः श्रीकृष्णेन वर्धिता, तद् वर्णय। नारद उवाच—दैत्याः देवैः युद्धे पराजिताः, तैः समन्वितैः, मायां सुरेश्वरं शरणं जग्मुः। स तु महायोगी मयः स्वबलात् त्रिणि पुराणि निर्ममे—हिरण्मयं, रजतमयं, लोहमयं—अदृष्टपूर्वरचनया, अतीव सुरक्षया संयुतानि। तैः पुरैः, दैत्यसेनाः स्वपतिभिः सह, प्राचीनवैरोदिताः, त्रिलोकविनाशाय प्रवृत्ताः। तदा लोकपालाः स्वपतिभिः सह भगवन्तं शरणं जग्मुः, प्रणम्य ऊचुः—'त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः, रक्षस्व नः भगवन्।' ततो भगवान् तान् अभयं दत्त्वा, धनुषि बाणं सज्जीकृत्य, त्रिपुरेषु अस्त्रं सृजति स्म। तदा सूर्यकान्तेभ्यः ज्वलिताः बाणाः उत्पेतुः, यथा किरणाः, न दृष्टाः सन्तः त्रिपुरेषु आपतन्तः। तैः आहताः सर्वे त्रिपुरवासिनः मृत्युमुपेत्य पतिताः; मयः महायोगी तान् संहृत्य अमृतकूपे न्यवेशयत्। अमृतस्पर्शेन ते वज्रसाराः महाबलिनः मेघविदारणविजृम्भितविद्युतः इव पुनः उत्पेतुः। भगवतः संकल्पे भग्ने, वृषध्वजे च निराशे, विष्णुः तत्रान्यं उपायं चकार। तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा वत्सः, विष्णुः धेनुः, त्रिपुरं प्रविश्य, अमृतं पिबन्तौ। दैत्यैः दृष्टमपि न वारितम्, मोहग्रस्तैः; तद् ज्ञात्वा मयः योगी रक्षिणः प्रति अमृतस्य प्रोवाच। स सस्मितः दुःखरहितः, क्लिश्यमानान् स्मृत्वा, विधेः प्रवृत्तिं च, अवदत्—'दैववशात् कस्यापि स्वस्य वा परस्य वा नियोगः न निवर्तते; ततोऽहं स्वशक्त्या शिवार्थं प्रधानकर्म अकरवम्।' धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यतपःश्रुतकर्मभिः रथं सारथिं ध्वजं हयान् धनुः कवचं बाणादिकं च सृज्य, सन्नद्धः रथस्थः धनुषि बाणं सज्जीकृत्य, क्षणेन विजयपतिः सज्जीकृतः। तेन बाणेन, हे राजन्, हरः त्रिपुराणि दुरधर्षाणि दग्धवान्; दिवि दुन्दुभयः निनदन्ति, गगनं विहायसयानां शतैः आसीद् आवृतम्। देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धाः, प्रमुदिताः पुष्पवृष्टिं कृत्वा, जयशब्दं चक्रुः; अप्सरसां गणाः नृत्यन्त्यः। एवं त्रिपुरदाहं कृत्वा, पुरारिपुं ब्रह्मादिभिः स्तुत्यं, स्वं लोकं प्रतिपेदे। एवं हरिणः कर्माणि, येन स्वबलात् मानुषचरितं लीलया क्रीडन्ति, मुनिभिः कीर्त्यन्ते; किं बहुना, एतानि हि लोकपावनानि। सूत उवाच—आनर्तदेशं स्वदेशं च समाश्रित्य, भगवान् शङ्खं दध्मौ, यः तेषां दुःखं अपाकरोति इव। स शङ्खः श्वेतोत्तुंगनाभिः, बलिनः भगवतः रक्ताधरस्पृष्टः, पद्महस्तेन पीडितः, पद्मसरस्य हंसनिनादः इव निनदितः। तस्य घोषं श्रुत्वा, भीतिनाशनं, सर्वे जनाः स्वपतिं द्रष्टुम् उद्युक्ताः अभिजग्मुः। ते सर्वे समागत्य, बलसम्पन्नाः, तम् अन्धकारे दीपवत् पूजयन्तः, तस्य साक्षात् सन्निधिमात्रेण आत्मन्येव तृप्ताः सन्तः। हर्षविकसितमुखाः, स्नेहगद्गदया गिरा, पितरं रक्षन्तं प्रियतमं इव बालका, तम् ऊचुः। 'नमः ते भगवन्, यस्य पद्मपदौ ब्रह्मशिवेन्द्रैः सदा पूज्येते, या श्रेयःकामिनां परमाश्रयः, यत्र कालः अपि न प्रभवति। त्वमेव अस्माकं श्रेयसे जगतः सृष्टिकर्ता, पालकः, रक्षिता; त्वमेव जननी, सखा, स्वामी, पितरः, आचार्यः, देवता च; त्वदनुसरणेन वयं सिद्धाः।