श्रीमद्भागवतपुराणम्

तत: भगवन्तम् उपस्थाय, तावुभौ भक्तौ सेवकौ च विनयपूर्वकं प्रार्थयामासताम्—"भगवन्, मुनिगुणेन भगवत्साक्षात्कारं प्राप्तवन्तौ वयं भवत: आज्ञां प्रार्थयाम:। गच्छाम:।" तावद्, "भवतो: वाङ्मन:कर्मेन्द्रियाणि सर्वाणि तव गुणकीर्तनश्रवणसेवनस्मरणनमस्कारदृष्टिषु नित्यं प्रवर्तन्तां। तव चरणारविन्दे मन: स्थातु, तव स्वरूपभूतान् साधून् नेत्राभ्यां पश्येम" इति प्रार्थयामासताम्। एवमुक्ते, शुकदेवोऽब्रवीत्—तयो: स्तुवतो: श्रीगोपाल: यमलार्जुनबद्ध: सस्मितं तौ देवलोकस्थौ सम्बोध्य उवाच। भगवान् प्रोवाच—"मया पूर्वमेव ज्ञातं मुनिनानुग्रहात्, यद् धनान्धै: उक्तं वाक्यं यत्र भवंतौ पदभ्रष्टौ मदीयकृपां प्राप्तवन्तौ। ये तु साधव: समचित्ता: मय्येकनिष्ठाश्च, तेषां मम साक्षात्कारात् बन्धनं न भवति; सूर्यस्येव लोचनानां न बन्धनं।" "अधुना स्वं लोकं गच्छ, हे नलकूबर! या परा भक्तिर्युवयो: मयि सञ्जाता, सा हृदि वर्तते।" इत्युक्त्वा, शुकदेव उवाच—तौ भगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य, पुन: पुन: प्रणम्य, यमलार्जुनदाम्नि नमित्वा, उत्तरदिशं जग्मतुः। एवं भगवतः साक्षात्कारो भक्त्या एव सुलभः; अन्यथा, विदुषामपि न दृश्यते। तस्य कर्म, जन्मादि च, सामान्यजीवानां नियमै: न नियन्तव्यम्; मायया तद् आरोप्यते केवलं कर्तृत्वाभिमाननिरासार्थम्। एष ब्रह्मण: कल्पः, भेदवद् वर्ण्यते; तत्र सामान्यं सृष्टिक्रियायाः प्रवाह: दृश्यते। अहं समयमानं कल्पलक्षणं च वर्णयिष्यामि; यथापूर्वं पद्मकल्पं कथयामि, शृणुत। अथ शौनक उवाच—"भोः सूत! त्वं उक्तवान् यद् विदुर: सर्वबन्धून्मुक्त्वा क्षितौ तीर्थयात्रां कृतवान्। स च महात्मा कौशारवमृषिं धर्मान्वेषणाय पप्रच्छ; तेन च पृष्ट: सत्यं व्याजहार।" "किं तेन कृतं? किमर्थं च स बान्धवान् परित्यज्य पुन: प्रत्यागच्छत्? तद्वद।" इति। सूत उवाच—"यद् महर्षिणा पारिक्षितराज्ञा पृष्टे प्रत्यूक्तं, तत् श्रृणुत।" राजा पप्रच्छ—"कस्मिन् भगवतः कर्मणि, यस्य विश्वस्य कर्ता ममात्मा च, कीर्तिर्वृद्धिं गतवती? तद् वर्णय।" श्रीनारद उवाच—"दैत्याः सुरै: युद्धे पराजिताः, तदा मायां शरणं जग्मुः।" "स त्रीणि पुराणि—स्वर्णरजतलोहानि—दुर्लक्ष्याणि, सूक्ष्मसंयोगयुक्तानि, अतिदुर्ग्रहसैन्ययुक्तानि निर्मितवान्। तै: त्रिपुरै: दैत्यबलानि स्वपतिभिः सह, पूर्ववैरेण स्मरन्तः, त्रीन् लोकान् विनाशयामासुः।" "अथ जगतां नाथा: स्वै: स्वै: पतिभिः सहिताः, भगवन्तं शरणं गत्वा, 'त्रिपुरवासिभिः वयं विनाश्येमहि, रक्षस्व,' इति प्रार्थयामासुः।" "भगवान् अनुग्रहेण, 'मा भैष्ट,' इत्युक्त्वा, धनुषि बाणं सन्धान्य, त्रिपुरेषु अस्त्रं ससर्ज।" "तदा, सूर्यकान्तात् ज्वलितास्त्राणि उत्पन्नानि, तानि प्रभारश्मिवत्, त्रिपुराण्युपगतानि न दृष्टानि। तै: हतानि सर्वे त्रिपुरनिवासिन: मृत्युमुपगताः; तान् महायोगी मायः संहृत्य अमृतकूपे न्याक्षिपत्।" "अमृतस्पर्शेन ते वज्रसाराः, महाशक्तिसम्पन्नाः, मेघान् विदार्य विद्युतः इवोत्थिताः।" "भगवत: उपायभङ्गं दृष्ट्वा, वृषध्वजस्य च मनोभङ्गे, विष्णु: तत्रान्यं उपायं चकार। तदा ब्रह्मा वत्सः, विष्णु: गायत्री रूपेण, समये त्रिपुरं प्रविश्य, अमृतं पिबन्ति।" "दैत्यै: दृष्ट्वापि न प्रतिषेधितम्, मोहिता: सन्त:; तद् ज्ञात्वा, महायोगी मायः अमृतपालकान् उवाच।" "स सस्मितं, शोकवर्जितः, दुःखितान् स्मृत्वा, दैवचेष्टां च चिन्तयन्, उवाच—'दैवस्यैव बलं; न हि कोऽपि स्वातन्त्र्येण कर्तुं शक्नोति।'" "स्वस्य परस्य वा यद् विधीयते, तद् न निराकर्तुं शक्यते; दैवं बलवत्तरम्। ततः स स्वशक्त्या शिवस्य मुख्यं कर्म अकरोत्।" "धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यतप:श्रुतकर्मभि: रथं सारथिं ध्वजं, अश्वान्, धनुर्, कवचं, बाणान्, सर्वं च सृष्टवान्।" "सर्वायुधोपेत: रथमारुह्य, धनुर्बाणौ गृहित्वा, क्षणेन विजयिनं स्वमात्मानं सन्नद्धमकरोत्।" "ततस्तेन बाणेन, हरेण, त्रिपुराणि दुरजयानि दग्धानि; दिवि दुन्दुभय: निनदन्ति, विहायसि विमानानि सन्ति।" "देवा:, ऋषयः, पितरः, सिद्धास्च, हृष्टाः, पुष्पवर्षं कृत्वा, जयध्वनिं कुर्वन्ति; अप्सरसां गणाः प्रमोदेन नृत्यन्ति।" "एवं त्रिपुरदाहं कृत्वा, पुरान्तकः प्रभु: ब्रह्मादिभिः स्तुतः, स्वस्थानं प्रतस्थे।" "एवं हरिण: लीलया मानुष्यधर्मान् अनुकुर्वतः कर्माणि महर्षिभिः कीर्त्यन्ते; का कथा, यानि लोकोद्धारकाणि।" एवमुक्त्वा, सूत उवाच—आनर्तदेशं स्वभूमिं च समीपगत्वा, श्रीकृष्ण: पाञ्चजन्यं शङ्खं दध्मौ, दुःखं नुदन् इव। तस्य शङ्खस्य, शुभ्रनाभस्य, उच्चस्वनस्य, श्रीभगवतः पङ्कजकरसंस्पृष्टस्य, अधरारुणेन स्पृष्टस्य, हंसनिनाद इव पद्मिन्यां शब्द: अभवत्। तं शब्दं श्रुत्वा, सर्वे जनाः, भयविनाशकं तम्, स्वभगवन्तं द्रष्टुकामाः, बहिर्निर्ययुः। ते समागत्य, आत्मबलं लब्ध्वा, तमन्धकारे दीपवत् पूजयामासुः; तस्य सान्निध्येन सन्तुष्टा: पूर्णाः च। तेषां मुखानि हर्षविकसिता, स्वरेण सान्द्रानन्दविक्लवेन, पितरं रक्षन्तं प्रियमित्रं च बालका इव, तम् उपगुह्य, वदन्ति स्म।