श्रीभगवतः यात्रायां, स हि सर्वत्र जनैः सम्यक् पूजितः, सायं पश्चिमदिशं प्रति गवां चराय गोकुलं प्रति जगाम। तत्र तस्य सेवकाः परिचारकाः च प्रार्थयामासुः—“भगवन्, अस्माकं प्रस्थानं अनुमन्यस्व; मुनिगुणेन भगवत्साक्षात्कारः प्राप्तः।” तदा ते प्रार्थयन्तः प्रार्थयन्तश्चेदम् अर्चयन्ति—“भगवन्, अस्माकं वाणी तव गुणकथायां प्रवर्त्तेत, श्रोत्रे तव चरितश्रवणे, हस्तौ तव सेवा, मनः तव पादयोः, शिरः तव स्मरणे, नेत्रे तव स्वरूपभृतां दर्शनाय सदा प्रवर्त्तेताम्।” एवं स्तुवतोः तयोः, शुकः उवाच—गोकुलनाथः यः यमलार्जुनयोः मध्ये यमलेन बद्धः आसीत्, स भगवान् सस्मितमुक्तवान्। स भगवान् उवाच—“मया एतत् पूर्वमेव ज्ञातम्, दयालुना मुनिना प्रकाशितम्, यत् धनदर्पेण वाक्येन यूयं स्वस्थानात् च्युताः, मम कृपां च प्राप्तवन्तौ। ये सत्पुरुषाः समचित्ताः मयि चैकभक्ताः, तेषां मम दर्शनात् बन्धनं नास्ति, यथा सूर्यस्य दृष्टिः पुरुषाणां न बध्नाति। अतः, हे नलकूबर, स्वस्थानं प्रति गच्छतं, यद्द्वयं मयि परमभक्तिं कामयेताम्, सा भवतोः हृदये उदिताऽस्ति।” एवं भगवता उक्तौ, तौ तं परितः प्रदक्षिणीकृत्य, पुनः पुनः प्रणम्य, यमलार्जुनबन्धनं परित्यज्य, उत्तरदिशं प्रति जग्मतुः। एवं भक्त्या एव भगवान् साक्षात्कृतः; भक्तिरहितः अपि पण्डितः तं न पश्यति। तस्य कर्म जन्मादिकं परेषां नियमानुगं न भवति, किन्तु तस्य मायया आरोप्य, कर्तृत्वाभिमानस्य निवृत्त्यर्थं दर्श्यते। इदं ब्रह्मणः कल्पः, यः भेदयुक्तः कथ्यते, तत्र सृष्टेः सामान्यक्रमः, प्राथमिकः द्वितीयश्च प्रवर्तते। अहं कालमानं कल्पलक्षणं च, यथापूर्वं पद्मकल्पं च वर्णयिष्यामि—शृणुत। शौनकः उवाच—“हे सूत, त्वया उक्तं यत् विदुरः, भक्तश्रेष्ठः, सुतदुःखदोषेण स्वजनान् परित्यज्य, पृथिव्यां तीर्थयात्रां कृतवान्। तस्य व्यासपुत्रस्य विदुरस्य कौशारवमुनिना सह संवादः धर्मान्वेषणमूलकः आसीत्; स च महात्मा पृष्टः तस्मै सत्यम् उक्तवान्। कृपया वद, विदुरः किं कृतवान्, किमर्थं स्वबान्धवान् परित्यज्य पुनः प्रत्यागतः?” सूतः उवाच—“यत् महर्षिः राजा परीक्षितं पृष्टवान्, तत् अहं वः कथयामि—शृणुत, यथा राज्ञः प्रश्नानुसारेण। राजा उवाच—‘कस्मिन् भगवतः कर्मणि, यः विश्वस्य मम चात्मनः कर्ता, तस्य यशः कृष्णेन वर्धितम्? तद् वर्णय।’” नारदः उवाच—“यदा असुराः देवैः, येन बलिनाः कृताः, पराजिताः, ते मायां शरणं जग्मुः, या महामायावी। तेन त्रयः पुरीः निर्मिताः—हेममयी, रजतमयी, लौहमयी, सूक्ष्मसंयोगयुक्ताः, दुर्गसंयुक्ताश्च। ताभिः पुरीभिः, असुरसेनाः स्वपतिभिः सह, पूर्वद्वेषं स्मरन्तः, त्र्यंबकं लोकान् विनाशयन्ति स्म। तदा लोकपालाः स्वैः स्वैः पतिभिः सह भगवन्तं शरणं गत्वा, ‘त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः, रक्ष मां’ इति प्रार्थयन्। तदा भगवान् तान् अभयं दत्त्वा, धनुषि शरं योजयित्वा, त्रिपुरीषु अस्त्रं ससर्ज। तदा सूर्यकान्तिभिः शराः प्रज्वलन्तः, सूर्यस्य किरणवत्, नगम्यन्तः ताः पुरीः न दृष्टाः। तैः शरैः आहताः सर्वे पुरीवासिनः मृताः पतिताः; मायायोगी तान् संहृत्य अमृतकूपे क्षिप्तवान्। अमृतस्पर्शेन, ते वज्रसाराः महाबलिनः, विद्युत्प्रभाभिः मेघान् विदारयन्तः उत्थिताः। तदा तस्य संकल्पः भग्नः, वृषध्वजः च विषण्णः, विष्णुः अन्यं उपायं चकार। तस्मिन् काले ब्रह्मा वत्सः जातः, विष्णुः एव धेनुः, त्रिपुरीं प्रविश्य, अमृतं पिबन्तौ। असुरैः दृष्टं तदपि ते न वारिताः, मोहितचित्ताः; तद्विज्ञाय, महान् योगी माया, अमृतरक्षिभ्यः इदं उवाच। स स्मयमानः, शोकवर्जितः, दुःखितान् स्मरन्, दैवचेष्टां च चिन्तयन्, ‘ईश्वरः, असुरः, मानवः, अन्यः वा—कोऽपि स्वाधीनः नास्ति। स्वस्य अन्यस्य वा विधिः निवार्यः न भवति; दैवबलात् एव सर्वं प्रवर्तते।’ इति ज्ञात्वा, स स्वशक्त्या शिवस्य प्रधानं कर्म अकरोत्। धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यतपःशास्त्रकर्मभिः, रथः सारथिः ध्वजः अश्वाः धनुः कवचम् इषवः च समुत्पादिताः। स सम्पूर्णायुधः, रथमारूढः, धनुः शरं च गृहीत्वा, तदन्वितः, जयेश्वरः सज्जः अभवत्। तेन शरेण, हे राजन्, हरः त्र्यंबकं पुरीं दग्धवान्; दिवि दुन्दुभयः निनदुः, गगनं विमानैः आकुलम्। देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धाश्च, प्रमोदिताः, पुष्पवृष्टिम् अकुर्वन्, जयशब्दं च अकुर्वन्; अप्सरसां गणाः नृत्यम् अकुर्वन्। एवं त्रिपुरीं दग्ध्वा, नगरान्तकः प्रभुः, ब्रह्मादिभिः स्तुतः, स्वालयं प्रतिपेदे। एवं हरिणः कृत्यं, यः स्वशक्त्या मानुषचरितं लीलया अनुकरणं करोति, मुनिभिः गीयते; किं बहुना, एते हि जगत् पावयन्ति। सूतः उवाच—आनर्तदेशं स्वदेशं च समाश्रित्य, स भगवान् शङ्खं प्रादध्मात्, यथा तेषां दुःखं निवारयन्। तस्य शङ्खस्य, शुक्लपृष्ठस्य, तीक्ष्णस्वनस्य, भगवतः पद्मकरसंस्पृष्टस्य, अधरारुणेन स्पृष्टस्य, हंसस्वनः इव पद्मिन्यां निनादः अभवत्। तस्य निनादं श्रुत्वा, सर्वे जनाः, भगवत्प्रदर्शनलालसाः, बहिः निर्गताः। ते समागताः, स्वबलं पुनः प्राप्ताः, तम् अर्चयामासुः, यथा अन्धकारे दीपम्; सदा तृप्ताः, तस्य सन्निधिमात्रेण आत्मारामाः अभवन्।