ततः शौरिः दूरादागतान् कौर्वान् स्वजनवियोगदुःखितान् स्नेहेन सान्त्वयित्वा स्वप्रियजनैः सह स्वपुरीं प्रति प्रस्थितः। स कुरून्, जाङ्गलान्, पाञ्चालान्, शूरसेनान्, यमुनातटवासिनः, ब्रह्मावर्तं, कुरुक्षेत्रं, मत्स्यान्, सारस्वतान् च प्रदेशान् क्रमशः अतिक्रम्य ययौ। मरुधन्वा मरुस्थलम् अतीत्य, स सविषयैः सौवीराभीरदेशैः अनर्तं प्रति जगाम, भार्गवेन सह, तस्य अश्वाः किंचित् क्लान्ताः आसन्। प्रतिप्रदेशं हरिः तत्रस्थैः जनैः यथोचितं पूजितः, सायं पश्चिमदिशं प्रति वर्तितः, गवां चराय भूमिं प्रति जगाम। तत्र तस्य सेवकाः प्रणम्य ऊचुः—"भगवन्, त्वदीयदासानां सेवकानां च गमने अनुमतिं दत्तुम् अर्हसि; मुनिग्रहेण तव साक्षात्कारः प्राप्तः।" "त्वद्गुणकथायां वाक् प्रवर्तताम्, तव चरितश्रवणे कर्णौ, तव सेवायां हस्तौ, तव पादयोः मनः; विश्वधाम्ने तुभ्यं शिरः नमतु, तव रूपिणः साधून् नेत्रे पश्येताम्।" शुक उवाच—एवं स्तुवतोः तयोः, गोकुलनाथः, यः दाम्ना उरःस्थले बद्धः, स्मयमानः सुरगणान् प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्। श्रीभगवान् उवाच—"मया पूर्वमेव एतद् ज्ञातम्, करुणया मुनिना प्रकाशितम्, यत् धनमदन्धैः वाक्यैः यूयं स्थानात् च्युताः मदीयं च कृपां प्राप्तवन्तः। ये सत्त्ववन्तः, समचित्ताः, मयि पूर्णभक्ताः, तेषां मम दर्शनात् बन्धः नास्ति, यथा सूर्यः न पुम्सां नेत्राणि बध्नाति।" "अधुना स्वस्थानं प्रति गच्छतं, हे नलकूबर, यद् उत्तमां मयि भक्तिं युयुत्सतुः, सा वां हृदि उत्पन्ना।" शुक उवाच—एवं उक्त्वा, तौ तं परिक्रम्य, पुनः पुनः प्रणम्य, बद्धदाम्नः समीपे अनुमत्य च, उत्तरदिशं प्रति जग्मतुः। एवं भगवतः भक्त्या एव साक्षात्कारः, तद्विना मुनयः अपि न पश्यन्ति। तस्य कर्म, जन्म, आदयः अन्येषां नियमस्य वशे न सन्ति; तानि मायया आरोपितानि, कर्तृत्वाभिमानस्य निवारणाय। एष ब्रह्मणः कल्पः कथ्यते, यत्र सर्गस्य सामान्यं प्रवाहः, मुख्यसर्गोपसर्गौ च सन्ति। कल्पस्य परिमाणं, तस्य रूपं, पद्मकल्पस्य च वर्णनं यथापूर्वं कथयिष्यामि, शृणुत। शौनक उवाच—हे सूत, त्वया उक्तं यत् विदुरः, भक्तश्रेष्ठः, दुस्त्यजन्याः स्वबान्धवान् परित्यज्य, पवित्रतीर्थानि पृथिव्यां पर्यटन् गतवान्। यद् संवादः व्याससूनोः विदुरस्य कौशारवेन मुनिना सह, स धर्मविचारे स्थितः; अथवा स महात्मा पृष्टः तस्मै सत्यं उक्तवान्। तद् विदुरः किं कृतवान्, कस्य हेतोः स्वकुटुम्बं परित्यज्य पुनः प्रत्यागतवान्, तद् ब्रूहि, सौम्य। सूत उवाच—यद् महर्षिणा राजा परीक्षित् पृष्टः, तत् वः कथयामि, शृणुत, यथा राज्ञः प्रश्नानन्तरम्। राजा उवाच—कस्मिन् भगवतः कर्मणि, यः विश्वकर्ता ममात्मा च, तस्य कीर्तिः कृष्णेन वर्धिता? तद् वर्णय। श्रीनारद उवाच—दैत्याः सुरैः युद्धे पराजिताः, येन ते बलिनः कृताः, माये शरणं ययुः, स मायासुरः, महायोगी। स त्रिणि पुराणि निर्ममे—हेमयुतं, राजतम्, आयसीं च—दुर्दृश्यानि, सूक्ष्मैः उपायैः संयुक्तानि, अद्भुतैः प्रतिरक्षाभिः युक्तानि। तैः पुरैः दैत्यसेनाः, तेषां नाथैः सह, पूर्ववैरेण स्मरन्तः, त्रिलोकविनाशाय प्रवृत्ताः। तदा लोकपालाः, स्वैः नाथैः सह, भगवतं शरणं जग्मुः, प्रणम्य ऊचुः—"त्रिपुरवासिभिः वयं नाश्यमानाः, त्रातुम् अर्हसि, भगवन्!" भगवतः तान् अनुगृह्य, "मा भैष्ट" इति उक्त्वा, धनुषि शरं योजयित्वा, पुराणि प्रति अस्त्रं ससर्ज। तदा सूर्यकान्तमणयो यथा, तदस्त्राणि ज्वलन्ति, तानि त्रिपुराणि प्रति गच्छन्ति, दृष्टानि न सन्ति। तैः आहताः सर्वे पुरवासिनः प्राणान् त्यक्त्वा पतिताः; मायासुरः, महायोगी, तान् सङ्गृह्य, अमृतकूपे न्यक्षिपत्। अमृतस्पर्शात् ते वज्रसाराः, महाबलिनः, मेघविदारणविद्युत्प्रभा इव, पुनरुत्थिताः। तस्य संकल्पः भग्नः दृष्ट्वा, वृषध्वजः च विषण्णः, विष्णुः तत्रान्यं उपायं चकार। तत्र ब्रह्मा वत्सः, विष्णुः गोः रूपं धारयित्वा, समये त्रिपुरं प्रविश्य, कूपात् अमृतं पपौ। दैत्याः दृष्ट्वापि न वारयामासुः, मोहिता आसन्; तद्विज्ञाय, मायासुरः अमृतपालकान् प्रति अवदत्। स सस्मितः, शोकविवर्जितः, दुःखितान् स्मृत्वा, दैवचेष्टां च चिन्तयन्, अवदत्—"देव, दानव, मानव, अन्यः वा, कोऽपि स्वतन्त्रः नास्ति। स्वस्य परस्य वा यत् विधीयते, तद् निवारयितुं न शक्यते; भाग्यस्य बलात्।" ततः स्वशक्त्या शिवस्य मुख्यं कर्म अकरोत्। धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यतपःशास्त्रकर्मभिः रथं, सारथिं, ध्वजं, अश्वान्, धनुः, कवचं, शरान्, सर्वं च सृष्टवान्। स सम्पूर्णायुधः, रथमारुह्य, धनुःशरौ गृहीत्वा, क्षणेन विजयोद्यमः अभवत्। तेन शरेण, हे राजन्, हरः त्रिपुराणि दुर्गाणि दग्धवान्; दिवि दुन्दुभयः निनदन्ति, आकाशं शतशः विमानैः आकुलम्। देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धगणाः, प्रमुदिताः, पुष्पवृष्टिं कृत्वा, जयध्वनिम् अकुर्वन्; अप्सरसां गणाः हर्षनृत्यम् अकुर्वन्। एवं त्रिपुराणि दग्ध्वा, पुरान्तकः भगवान्, ब्रह्मादिभिः स्तुतः, स्वस्थानं प्रति प्रतस्थे। एवं हरिणः क्रियाः, यः स्वशक्त्या लीलया मानुषचरितं अनुकरणं करोति, मुनिभिः कीर्त्यन्ते; किम् अधिकं वक्ष्यामि, यः लोकं पावयन्ति। एवं स सूत उवाच—अनर्तभूमिं स्वदेशं च समुपेत्य, श्रीकृष्णः दुःखमपनीय, स्वशङ्खं प्रादध्मात्।