अजातशत्रुः, मद्हु-शत्रोः सुरक्षायां स्नेहेन च, तस्य चतुर्विधं सेना प्रस्थापयामास। ततः शौरिः, दूरात आगतानां कौर्वाणां दुःखितानां वियोगेन, तान् प्रेम्णा पुनः प्रत्यागच्छन्तु इति प्रार्थयामास, स्वं नगरं प्रियसहायैः सह गत्वा प्रस्थानं कृतवान्। सः कुरु, जाङ्गल, पाञ्चाल, शूरसेन, यमुनातीर, ब्रह्मावर्त, कुरुक्षेत्र, मत्स्य, सारस्वत देशानां मार्गेण गत्वा, मरुधन्वा रेगिस्तानं पार्श्वीकृत्य, सौरवीर तथा आभीर देशे गत्वा, आनर्तं प्राप्य, भार्गवेन सह, स्वप्नं प्राप्य, अश्वाः किंचित् क्लान्ताः अभवन्। यत्र यत्र सः गत्वा, तत्र तत्र हरिः स्थानीयजनैः यथायोग्यं पूजितः, सायं काले पश्चिमं प्रति गत्वा, गवां देशं गत्वा, चराग्राहणाय यत्नं कृतवान्। "हे परमेश्वर, अस्माकं सेवकानां इत्यस्मिन्, स्वामिनं, गच्छामः; ऋषेः कृते, त्वं दर्षितः, भाग्यशालीः स्मः" इति ते प्रार्थयामासुः। "यथा तव गुणानां वर्णनं वाचः, तव कथा श्रवणं कानः, तव सेवायाम् हस्तः, तव चरणे मनः, तव स्मृत्यर्थं शीषः, तव दृष्ट्रा पवित्राणां द्रष्टुं" इति तौ प्रार्थयामासुः। शुकः उवाच: "एवं स्तुत्यः, गोकुलेश्वरः, माट्टरेण बन्धितः, हंस्यते च देवतानां प्रति।" भगवान् उवाच: "एषः ज्ञातः, करुणायुक्तस्य ऋषेः द्वारा, यः धनानां अन्धः वाक्येन, तव पदं विहीनः, मम कृते कृते।" "धर्मात्मानः, समदर्शिनः, मम प्रति पूर्णं भक्तिम् यः, तेषां दृष्ट्वा न बन्धः, यथा सूर्यः मनुष्याणां नेत्राणां बन्धनं न करोति।" "अतः गच्छतु स्वं स्थानं, हे नलाकूबर, यः परमभक्तिः युष्माकं हृदये जाग्रता।" शुकः उवाच: "एवं उक्तः, तौ तं परिक्रम्य, पुनः पुनः नमः कृत्वा, बन्धित माट्टरेण प्रस्थानं कृतवान् उत्तरदिशां प्रति।" "एवं भक्त्या परमेश्वरः प्रकटितः; अयम् भक्तिः विना, ज्ञानी अपि तं दृष्टुं अशक्ताः।" "तस्य कर्माणि, जन्म च, अन्येषां नियमेषु न बन्धन्ते; एषां मायायाः उपाधिः तस्य कार्याणां प्रतिविमर्शं करोति।" "एषः ब्रह्माकल्पः इति कथ्यते, यः भेदानां चिह्नं धारयति; अत्र सामान्यं सृष्टिप्रक्रियाः, प्राथमिकं च द्वितीयं च।" "अहं कालस्य मापं, काल्पस्य चिह्नं, तथा पूर्ववत् पद्माकल्पं वर्णयिष्यामि—इति श्रूष्व।" शौनकः उवाच: "हे सूत, त्वं वदसि यः विदुरः, उत्तमभक्तः, स्वकुटुम्बस्य दुष्करं त्यक्त्वा, पृथिव्यां तीर्थेषु भ्रमति।" "विदुरस्य, व्यासपुत्रस्य, तथा कौशारवस्य संवादः आध्यात्मिकान्वेषणं आसीत्; सः महानात्मा, प्रश्नं कृतवान्, तं सत्यं उवाच।" "कृपया वद, सौम्य, विदुरः किम् अकरोत्, कस्य कारणेन सः स्वकुटुम्बं त्यक्त्वा पुनः आगच्छत्।" सूतः उवाच: "यः महर्षिः राज्ञा परीक्षितेन प्रश्नः कृतः, तं अहं वदिष्यामि—श्रूष्व, यः राज्ञः प्रश्नानां अनुगच्छति।" राजा उवाच: "कस्य कृत्ये, जगतः कर्तारः तथा मम आत्मनः, कृष्णेन तस्य कीर्तिः वर्धिता? कृपया एषां वर्णय।" श्री नारदः उवाच: "यदा दैत्यानां देवैः युद्धे पराजिताः, तानां बलं प्राप्य, ताः माया, महामायायाः आश्रयं गत्वा।" "सः शक्तिमती, त्रयाणां नगराणां निर्माणं कृतवान्—सुवर्ण, रजत, लोहेन; यानि सूक्ष्मेषु साधनैः, कल्पितानि, अकल्पनीयं रक्षणं च।" "ते नगराणि, दैत्याः च तेषां स्वामी च, प्राचीनं द्वेषं स्मृत्वा, त्रिलोकं नाशयितुं आरभन्त।" "ततः, लोकानां स्वामीणः, तेषां स्वामिभिः सह, भगवान् प्रति गत्वा, नमः कृत्वा, उवाच: 'हे भगवान्, अस्मान् रक्षतु! त्रिपुरवासिभिः नाश्यमानाः वयम्।'" "ततः भगवान्, तानां कृते कृपालुः उवाच: 'मा भयम्, धनुषं तं ताणयित्वा, नगराणां प्रति अस्त्रं प्रक्षिप्तवान्।'" "ततः, सूर्यकान्तायाः अग्निदीप्ताः बाणाः उत्पन्नाः; यथा प्रकाशस्य किरणाः, नगराणां प्रति आगच्छन्ति, तादृशं न दृष्टाः।" "तेन हतानां, नगराणां सर्वे जीवितं त्यक्त्वा पतिताः; माया, महायोगी, तान् संकल्य, अमृतकूपे प्रक्षिप्तवान्।" "अमृतस्य स्पर्शेन, ताः, वज्रवत् बलिनः, महाशक्तिमतीः, उदयन्ति, मेघानां च्छिद्रं कर्तुं।" "ततः, तस्य संकल्पं भङ्गं कृतम्, वृषध्वजः च दुःखितः, भगवान् विष्णुः तत्र अन्यं उपायं कल्पयामास।" "तस्मिन् समये, ब्रह्मा वृषभः, विष्णुः गोधूलिः, च त्रिपुरे प्रविष्टः, अमृतं पानं कृतवान्।" "यद्यपि दैत्यानां दृष्ट्वा, तेषां न तं प्रतिषेधन्ति, मोहिताः; एषां दृष्ट्वा, महायोगी माया, अमृतस्य रक्षकों प्रति उवाच।" "स्मितेन च दुःखं विना, दुःखितानां च स्मृतिं, भाग्यं च, देवः, दैत्यः, मानवः, अन्यः च—एषां कश्चित् स्वतंत्रः न।" "यद् आत्मनं वा अन्यस्य हेतुं, तस्य प्रतिवर्तने न शक्यते; भाग्यं सर्वत्र प्रबलम्; ततो, स्वशक्तिम् उपयुज्य, शिवस्य मुख्यं कर्मं कृतवान्।" "धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तपः, अध्ययनं, क्रियायाः च, रथं, रथचालकं, ध्वजं, अश्वान्, धनुषं, कवचं, बाणं च प्रदर्शयामास।" "पूर्णं शस्त्रं धारयित्वा, रथे च चढित्वा, धनुषं बाणं च समर्प्य, क्षणेन, विजयस्य स्वामी स्वं सज्जितः।" "स तेन बाणेन, हे राजा, हरः त्रयाणां अचिरनाशं दग्धवान्; स्वर्गे, नादः गूञ्जति, आकाशे च शतदिव्ययानों से भरितम्।" "देवाः, ऋषयः, पितरः, सिद्धाः, हर्षिताः, पुष्पाणि वर्षन्ति, विजयस्य घोषं प्रकटयन्ति; अप्सराः नृत्यन्ति।" "एवं, त्रयाणां नगराणां दग्ध्वा, भगवान्, नगरनाशकः, ब्रह्मा च अन्यैः स्तुतः, स्वं स्थानं गत्वा।" "एवं हरिः, स्वशक्त्या, मनुष्याणां मार्गं क्रीडितः, महर्षिभिः गीयते; किम् अधिकं वदामि, यः एषां जगतां शुद्धिं करोति।