भगवान् श्रीकृष्णः, स्वयम्वरस्थलेषु शिशुपालादीन् बलवान् नृपतीन् पराजित्य स्ववीर्यस्य मूल्येन राजकन्याः विजित्य, तथा प्रद्युम्नसाम्बादीनां राजपुत्रीः, भौमासुरं हत्वा ताः कन्याः सहस्रशः स्वगृहं आनयत्। ताः नार्यः, यद्यपि आचारशुद्धिं परित्यज्य, श्रीकृष्णं कमलनयनं पतिं प्राप्ताः, यस्य सन्निधिः तासां हृदयेषु सदा वर्तते, सः कदापि तासां गृहं न त्यजति; तेन ताः परमस्त्रीत्वं प्राप्ताः। नगरनार्यः एवं कथयन्त्यः, हरिः स्मितदृष्ट्या तासां वचांसि स्वीकार्य, मार्गे अग्रे सञ्जगाम। अजातशत्रुः, मधुसूदनस्य रक्षायै स्नेहात्, चतुर्विधं सैन्यं विन्यस्य, तं अन्यैः सम्भाव्यम् आपद्भ्यः रक्षितवान्। ततो शौरिः, दूरात् आगतान् कौरेयान्, वियोगदुःखात् क्लिष्टान् दृष्ट्वा, स्नेहपूर्वकं तान् प्रत्यावर्तयन्, स्वप्रियाभिः सह स्वपुरीं प्रस्थितवान्। कुरुजाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनाब्रह्मावर्तकुरुक्षेत्रमत्स्यसारस्वतान् प्रदेशान् विहाय, मरुद्धन्वमरुस्थलम् अतीत्य, सौवीराभीरान् प्रदेशान् गत्वा, आनर्तं प्राप्य, भार्गवेन सह, अश्वाः क्लान्ताः सन्तः, प्रस्थितवान्। यत्र यत्र हरिः आगच्छत्, तत्र तत्र जनैः विधिवत् पूजितः; सायं पश्चिमदिशं प्रति गत्वा, गोभूमिं चराय प्रविष्टः। तत्र भगवन्तं सेवकाः एवं प्रार्थयन्ति—"हे परमेश्वर! त्वं स्वसेवकान् गच्छितुं अनुमन्यस्व; ऋषेः अनुग्रहात् भगवतः दर्शनं प्राप्तम्।" तदनन्तरं, "वाचः तव गुणकथायाम्, श्रोत्रे तव चरित्रश्रवणे, हस्ते तव सेवायाम्, मनः तव पादेषु, शिरः तव स्मरणे, नेत्रे तव स्वरूपयुक्तान् सत्पुरुषान् पश्यन्तु," इति प्रार्थयन्ति। शुकः उवाच—एवं स्तुवन्तौ तौ, गोकुलनाथं, यः यमलार्जुनवृक्षयोः मध्ये दाम्ना बद्धः, सः स्मित्वा दिव्यजनान् उवाच। भगवत् वचनं—"मम पूर्वमेव ज्ञातम्, दयालुना ऋषिणा प्रकाशितम्, धनसम्पन्नानां वचनेन युष्माकं पदं हृतम्, मम कृपां प्राप्तम्। ये साधवः, समचित्ताः, मयि पूर्णभक्ताः, तेषां मम दर्शनात् बन्धः नास्ति, यथा सूर्यस्य दर्शनं निबध्नाति न चक्षुषः।" "नलकूबर! स्वाधिष्ठानं गच्छ; यद् सर्वोत्तमं भक्तिं मयि युष्माकं हृदयेषु उत्पन्नम्।" शुकः उवाच—एवं उक्त्वा तौ भगवान् परिक्रम्य, पुनः पुनः प्रणम्य, दाम्ना बद्धं भगवन्तं परित्यज्य, उत्तरदिशं गत्वा। एवं भगवतः भक्त्या साक्षात्कारः जातः; भक्तिहीनाः अपि विद्वांसः तं न पश्यन्ति। तस्य कर्म, जन्म, इत्यादि, साधारणनियमैः न बाध्यते; मायया तस्य कर्तृत्वाभावं निराकर्तुं तानि स्वीकृतानि। एष ब्रह्मणः कल्पः, भेदयुक्तः उच्यते; तत्र सृष्टिप्रक्रिया, प्रधानाप्रधानयोः वर्ण्यते। समयमितिं कल्परूपं, पद्मकल्पं च, यथापूर्वं वर्णयिष्यामि—शृणु। शौनकः उवाच—हे सूत! विदुरः, उत्तमभक्तः, स्वजनान्, ये अत्यन्तदुष्करं त्याज्याः, परित्यज्य, पृथिव्यां तीर्थयात्रायाम् गतः इति त्वया उक्तम्। विदुरस्य, व्यासपुत्रस्य, कौशारवमुनिना सह संवादः आध्यात्मिकविचाराधारितः; अथवा, स महात्मा पृष्टः, तस्मै सत्यम् उक्तवान्। कृपया कथय, सौम्य, विदुरः किं कृतवान्, किमर्थं स्वकुटुम्बं त्यक्त्वा पुनः प्रत्यागतम्। सूतः उवाच—यत् महर्षिः राज्ञः परीक्षितस्य प्रश्नानुसारं उत्तरं दत्तवान्, तत् वक्ष्यामि; शृणु। राजा उवाच—भगवतः, विश्वनिर्मातुः, मम आत्मनः च, किम् कर्मणि तस्य यशः कृष्णेन वृद्धम्? तद् वर्णय। श्रीनारदः उवाच—यदा दैत्याः, देवैः युद्धे विजिताः, ये तेन बलवृद्धाः, मायायं, मायाम्, महायोगेश्वरम्, शरणं गच्छन्ति। स महाबलः, सुवर्णरजतलोहमयाः त्रिपुराः, दुरदृष्टाः, सूक्ष्मयोगेन संयुक्ताः, अतिसुरक्षा युक्ताः, निर्मितवान्। तैः नगरैः, दैत्यसेनाः, तेषां स्वामिभिः सह, प्राचीनवैरं स्मृत्वा, त्रिलोकविनाशं आरभन्त, हे राजन्। ततः लोकपतयः, स्वस्वामिभिः सह, भगवन्तं उपगम्य, नमस्कृत्य, "रक्ष, देव! त्रिपुरवासिभिः विनाश्यमानाः स्मः," इति उक्तवन्तः। तदा भगवान्, तेषां कृपां दर्शयन्, "मा भैः," इति उक्त्वा, धनुषि बाणं संधाय, त्रिपुरेषु अस्त्रं प्रक्षिप्तवान्। ततः, सूर्यमण्डलात् अग्निसदृशाः बाणाः उत्पन्नाः; यथा प्रकाशरश्मयः, ताः नगरेषु आगच्छन्त्यः न दृष्टाः। तेन बाणेन, त्रिपुरवासिनः सर्वे प्राणान् त्यक्त्वा पतिताः; मायायोगी तान् संगृह्य, अमृतकूपे क्षिप्तवान्। अमृतस्पर्शात्, ते वज्रसमानबलिनः, महाशक्तियुक्ताः, मेघान् विदारयन्तः, विद्युद्वत् उदभवन्। तस्य निश्चयभङ्गं दृष्ट्वा, वृषध्वजस्य च हृदयशोकं ज्ञात्वा, विष्णुः तत्र अन्यं उपायं कल्पितवान्। तत्र ब्रह्मा वत्सः अभवत्, विष्णुः स्वयं गौः अभवत्, त्रिपुरं प्रविश्य, यथाकालं, कूपात् अमृतं पिबितवान्। दैत्याः दृष्ट्वा अपि, मोहिताः सन्तः, तद् न वारितवन्तः; तद् ज्ञात्वा, महायोगी माया, अमृतरक्षिणः प्रति, स्मितपूर्वकं, दुःखरहितः, दुःखितान् स्मृत्वा, भाग्यचिन्तनं कृत्वा, उक्तवान्—"देव, दानव, मानव, अन्यः वा, कश्चन अस्मिन् स्थले स्वातन्त्र्यं नास्ति।" स्वस्य वा परस्य वा यद् निश्चितम्, तत् न निवर्तयितुं शक्यते; भाग्यस्य प्रभुत्वम्। तदनन्तरं, स्वशक्त्या, शिवस्य मुख्यं कर्म अकरोत्। धर्मज्ञानवैराग्यसमृद्धितपःशास्त्रक्रियाभिः, रथं, सारथिं, ध्वजं, अश्वान्, धनुः, कवचं, बाणान्, सर्वं च प्रकटितवान्। सम्यक् सुसज्जितः, रथमारुह्य, धनुःबाणं गृहीत्वा, संधाय, विजयानाथः क्षणेन सज्जः अभवत्। तस्मिन् बाणेन, हे राजन्, हरः, त्रिगुणयुक्ताः नगराः दग्धवान्; दिवि मृदङ्गनादः अभवत्, आकाशे शतशः दिव्ययानानि समवायम्।