कुशस्थली नाम पुरी स्वर्गस्य कीर्तिं निगृह्णाति, सा पुण्यभूमिः भगवतः करुणया धन्या जाता, यत्र तस्य प्रजाः सदैव सस्मितं सानुरागं मुखारविन्दं पश्यन्ति। नूनं ताः स्त्रियः व्रतानि, स्नानानि, होमानि, अन्यानि च नियमाचरणानि कुर्वन्त्यः भगवन्तं सम्यक् अर्चितवत्यः, यः तासां हस्तान् विवाहकाले स्वयमेव गृहीत्वा ताः पत्नीत्वेन स्वीकृतवान्। व्रजयोषितः पुनः पुनः तस्य प्रेमपूर्णवचनामृतं पिबन्त्यः तस्मिन्नेव सर्वथा मनः समर्पयन्ति। याः स्त्रियः स्वयम्वरेषु वीर्यदक्षिणया भगवता शिशुपालादीन् बलिनः राज्ञः जित्वा स्वीकृताः, तथा येषां कन्यकाः, यथा प्रद्युम्नस्य साम्बस्य च, ताः भगवता भौमासुरवधेन उद्धृताः, सहस्रशः भगवतो गृहम् आगच्छन्। एता योषितः, यद्यपि सर्वं मर्यादां शौचं च परित्यज्य भगवतः पतित्वं प्राप्ताः, तासां भाग्यं परमं, यतो हि कमललोचनः पतिः तासां गृहेभ्यः कदापि न गच्छति, सदा तासां हृदयेषु सन्निहितः। एवं पुरीस्त्रियः परस्परं संवादं कुर्वन्त्यः, हरिः सस्मितदृष्ट्या तासां वचनानि अनुमोदयन् स्वमार्गं प्रस्थितवान्। अजातशत्रुः च, मदुपतेः रक्षार्थं स्नेहात् चतुर्विधं बलं तत्र नियोजयामास, अन्यैः सम्भाव्यमानान् विघ्नान् निवारयन्। ततः शौरिः, दूरात् आगतान्, विरहव्यथितान् कौरवान् दृष्ट्वा, स्नेहेन प्रत्याह्वयन् स्वपुरं प्रियाभिः सह प्रस्थितवान्। सः कुरुजनपदान्, जाङ्गलान्, पाञ्चालान्, शूरसेनान्, यमुनातटवासिनः, ब्रह्मावर्तान्, कुरुक्षेत्रं, मत्स्यान्, सारस्वतान् च अतीत्य, मरुद्धन्वद्वीपं लङ्घयित्वा सौवीरान्, आभीरान्, आनर्तदेशं च अगच्छत्, भार्गवेन सह, अश्वाः किंचित् क्लान्ताः। प्रतिपदं हरिः प्रजाभिः सम्यक् पूजितः, सायं प्राचीं दिशं व्रजन्, गवां देशं चरितुम् अभिमुखः अभवत्। तत्र तस्य सेवकाः उपस्थाय, "भगवन्, वयं तव अनुचराः, मुनिग्रहात् भगवद्दर्शनं लब्ध्वा त्वत्तः अनुमतिं प्रार्थयामः," इति प्रार्थयन्। "भगवन्, अस्माकं वाणी तव गुणकथायाम्, श्रुतिः तव चरित्रश्रवणे, हस्तौ तव सेवायाम्, मनः तव पादयोः, शिरः तव स्मरणे, नेत्रे तव भक्तजनदर्शनाय एव सदा प्रवर्तेताम्," इति प्रार्थयन्। शुक उवाच—एवं स्तुवतोः तयोः, गोकुलेश्वरः, दाम्ना युक्तः, सस्मितम् उक्तवान्। श्रीभगवानुवाच—"एषा वस्तु मया पूर्वमेव ज्ञाता, कृपया मुनिना प्रकाशिता, यत् धनमदेनान्धैः वाक्यैः यूयं पदात् पतिताः, मम कृपां च प्राप्ताः। ये मद्भक्ताः समचित्ताः, मय्येकनिष्ठाः, तेषां मम दर्शनात् बन्धनं नास्ति, यथा सूर्यस्य दर्शनं नेत्राणि न बध्नाति।" "गच्छतं स्वं लोकं, हे नलकूबर, यां मयि परां भक्तिम् इच्छथः, सा हृदये उत्पन्ना।" शुक उवाच—एवं भगवता उक्त्वा, तौ परिक्राम्य, पुनः पुनः प्रणम्य, दाम्नः समीपात् उत्तरदिशं प्रस्थितवन्तौ। एवं, भगवतः अनन्यभक्त्या एव तस्य साक्षात्कारः सुलभः, अन्यथा मुनयः अपि न पश्यन्ति। भगवतः कर्म, जन्मादिकं च, सामान्यनियमैः न बाध्यते; माया एव तस्य कर्तृत्वाद्याभासं कल्पयति, लोकानां कर्तृत्वाभिमाननिवारणाय। एषः ब्रह्मणः कल्पः, विभागयुक्तः, यत्र सृष्टेः सामान्यवृत्तिः, प्राकृताप्राकृतयोः, दृश्यते। अहं कालपरिमाणं कल्परूपं च वक्ष्यामि, यथा पूर्वं पद्मकल्पस्य विवरणं करोमि, शृणुत। शौनक उवाच—"सूत, त्वया उक्तं यत् विदुरः महाभागवतः, स्वजनान् दुःखेन त्यक्त्वा, पृथिव्यां तीर्थयात्रां कृतवान्। विदुरस्य व्यासपुत्रस्य कौशारवमुनिना सह संवादः आत्मविद्याविषयः आसीत्; अथवा, तेन महात्मना पृष्टः सः सत्यम् उक्तवान्। कृपया, विदुरेण किं कृतं, कुतः स्वजनान् त्यक्त्वा पुनः प्रतिनिवृत्तः, इति वद।" सूत उवाच—"यद् महर्षिणा पारिक्षित् राज्ञः पृष्टः प्रतिवचनम्, तत् वक्ष्यामि—नरपतेः प्रश्नानन्तरं शृणुत।" राजा उवाच—"भगवतः किं कर्म, येन तस्य कीर्तिः कृष्णेन समृद्धा, तन्मे कथय।" नारद उवाच—"दैत्याः सुरैः युद्धे पराजिताः, तैः बलवर्धितैः, मायासुरं शरणं गता। तेन महात्मना त्रिणि पुराणि—स्वर्णमयं, रौप्यमयं, लौहमयं—सुष्ठु निर्मितानि, सूक्ष्मैः उपायैः संयोजितानि, अतीन्द्रियसैन्ययुक्तानि। तैः नगरैः दैत्यसेनाः, स्वपतिभिः सह, प्राचीनवैरं स्मरन्त्यः, त्रिलोकीं विनाशयन्ति स्म।" "ततः लोकपालाः, स्वैः स्वैः अधिपतिभिः सह, भगवन्तं शरणं गत्वा, प्रणम्य, 'त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः, त्रातुम् अर्हसि,' इति प्रार्थयन्। भगवान्, तान् अभयं दत्त्वा, धनुषि बाणं सज्जीकृत्य, तेषां नगराणि शरं सन्दधौ।" "तदा, सूर्यरश्मिसदृशाः ज्वलितबाणाः, सूर्यकान्तार्काद् उत्पन्नाः, नगराणि प्रति अदृश्यत; तैः ताडिताः सर्वे नगरवासिनः मृत्युम् उपगताः, मायायोगेश्वरः तान् संहृत्य अमृतकूपे न्यवेशयत्। अमृतस्पर्शात् ते वज्रसाराः, महाबलाः, मेघान् विदारयन्तः विद्युत्प्रभेव पुनरुत्थिताः।" "भगवतः उपायः विफलः दृष्ट्वा, वृषध्वजः च निरुत्साहः अभवत्, तदा विष्णुः तत्र अन्यं उपायं चकार। ब्रह्मा वत्सरूपेण, विष्णुः गो रूपेण, त्रिपुरं प्रविश्य, अमृतं पिबन्तौ। दैत्यैः दृष्टं, न निरोधः कृतः, मोहिता आसन्; तदा महायोगी माया, अमृतपालकान् प्रति, स्मयमानः, दुःखरहितः, प्राक्तनदुःखिनः स्मरन्, दैवचेष्टितं च चिन्तयन्, उवाच—" "देवदानवमानुषादीनां कस्यापि स्वातन्त्र्यं नास्ति; स्वस्य परस्य वा यद् विधीयते, तद् निवारयितुं न शक्यते, दैवमेव बलवत्तरम्। ततः सः स्वशक्त्या मुख्यं शिवकर्म चकार। धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, तपः, विद्या, कर्म च, एतेषां रूपेण रथं, सारथिं, ध्वजं, अश्वान्, धनुः, कवचं, शरान्, सर्वं च सृष्टवान्।" एवं भगवतः चरितं, भगवद्भक्त्या एव सुलभं, अन्यथा न मुनयः अपि पश्यन्ति।