यदुवंशः किल प्रशंसनीयः, मधुवनं च परमपावनं, यत्र श्रीनायकः पुरुषश्रेष्ठः स्वजन्मना स्वविहारैश्च लोकान् प्रमोदयति। कुशस्थली च स्वर्गस्य कीर्तिं लंघयन्ती धर्मं भूमौ स्थापयन्ती च, भाग्यशालिनी, यद्वासिनः तस्य प्रसादेन सदैव प्रभोः स्मितावलोकनं पश्यन्ति। नूनं ताः नार्यः तं पतिं व्रतैः स्नानैः होमैः चान्यैः विधिभिः पूजितवन्त्यः, तस्य करग्रहणेन भाग्यशालिन्यः अभवन्; वृजाङ्गनाः तस्य प्रियवचनामृतं पुनः पुनः पिबन्त्यः तं पूर्णतः मनसा आसक्ताः। याः स्वयंवरेषु वीर्यविजयेण शिशुपालादिभिः नृपश्रेष्ठैः पराजितैः कृष्णेन जिताः, तथा प्रद्युम्नसम्बादीनां राजकन्याः, भौमवधेन उद्धृत्य सहस्रशः तं प्राप्ताः। ताः नार्यः, यद्यपि शीलं शुद्धिं च परित्यज्य, तस्य कमलनयनस्य पतिं प्राप्ताः, यस्य सन्निधिः गृहात् न कदापि गच्छति, हृदयं स्पृशन् ताः परमस्त्रीत्वं प्राप्ताः। इत्येवं नगरनार्यः संवादं कुर्वन्त्यः, हरिः स्मितावलोकनं कृत्वा ताः वचनानि अनुमोद्य मार्गे प्रस्थितवान्। अजातशत्रुः तस्य मधुवैरीणः रक्षणार्थं स्नेहात् च चतुर्विधं सैन्यं व्यवस्थितवान्। ततः शौरिः दूरात् आगतान् कौर्वान्, वियोगदुःखितान् दृष्ट्वा, स्नेहपूर्वकं प्रत्यावर्तयन्, स्वपुरं प्रियासहितः प्रस्थितवान्। स कुरुप्रदेशं, जाङ्गलान्, पाञ्चालान्, शूरसेनान्, यमुनातीरवासिनः, ब्रह्मावर्तं, कुरुक्षेत्रं, मत्स्यान्, सारस्वतान् च अतीत्य, मरुधन्वं मरुस्थलं लंघयित्वा, सौवीरान्, आभीरान् च गत्वा, भृगुपुत्रेण सह आनर्तं प्राप, अश्वाः किंचित् श्रान्ताः। प्रत्येकस्थले हरिः देशवासिभिः यथायोग्यं पूजितः; सायं पश्चिमदिशं प्रस्थितवान्, गोभूमिं गोधर्मार्थं जगाम्। तत्र सेवकाः, "भगवन्, त्वदीयदर्शनेन ऋषेः प्रसादेन धन्याः स्मः; त्वं अनुमन्यस्व, वयं प्रस्थानं करिष्यामः," इत्युक्त्वा। "वाग् तव गुणकथायां, श्रवणं तव चरित्रे, हस्तौ तव सेवायाम्, मनः तव पादयोः, शिरः तव स्मरणे, नेत्रे तव स्वरूपधारिणां दर्शने नित्यं नियोज्येताम्," इति प्रार्थयन्ति। शुकः उवाच—एवं स्तुवन्तौ तौ, गोकुलनाथः दाम्ना युक्तः, स्मितं कृत्वा दिव्यौभ्यां सन्दिश्य उवाच। श्रीभगवान् उवाच—"मुनिना कृपया मम पूर्वमेव ज्ञातं, यद् धनाढ्यवचनैः यूयं पदं हृतवन्तौ, मम प्रसादं च प्राप्तवन्तौ। ये साधवः समचित्ताः मयि भक्तिपरायणाः, तेषां मम दर्शनात् बन्धः न भवति, यथा सूर्यस्य दर्शनं नेत्राणि न बध्नाति।" "अधुनात्वं स्वस्थानं गच्छ, नलकूबर, यत् त्वं मयि परमभक्तिं इच्छितवान्, सा हृदि उत्पन्ना।" इत्युक्त्वा शुकः उवाच—तौ भगवान् प्रदक्षिणीकृत्य, पुनः पुनः प्रणम्य, दाम्ना बद्धं पतिं परित्यज्य, उत्तरदिशं प्रस्थितवन्तौ। एवं भगवतः भक्त्या एव प्रकाशः जातः; भक्तिहीनाः अपि विद्वांसः तं न पश्यन्ति। तस्य कर्म जन्मादि सामान्यनियमांश्च न बाध्यन्ते; मायया एव तानि आरोपितानि, कर्तृत्वाभिमाननिराकरणाय। एषा ब्रह्मकल्पः, भेदयुक्ता वर्ण्यते; तस्य सर्गः सामान्यः, प्राकृतः अपि, विकृतिः च। कालस्य प्रमाणं, कल्पस्य रूपं, पद्मकल्पं च यथापूर्वं वर्णयिष्यामि; शृणु। शौनकः उवाच—"सूत, विदुरः, भक्तश्रेष्ठः, स्वजनान् दुष्परित्याज्यान् परित्यज्य, तीर्थयात्रां कृतवान् इति त्वया उक्तम्। कौशारवमुनिना सह विदुरस्य संवादः आत्मविद्यायाम् अभवत्; अथवा स महात्मा पृष्टः तं सत्यम् अवदत्।" "कृपया, विदुरः किम् अकरोत्, कस्य हेतोः स्वकुटुंनं परित्यज्य पुनः प्रत्यागतः?" इति पृष्ट्वा। सूतः उवाच—"यत् महर्षिः राजा परीक्षितं पृष्टवान्, तत् वक्ष्यामि; शृणु, यथा राज्ञः प्रश्नानुगुणं।" राजा उवाच—"यस्य भगवतः, जगत्कर्तुः ममात्मनः च, कृत्येण कीर्तिः कृष्णेन वर्धिता, तद् वर्णय।" श्रीनारदः उवाच—"यदा दैत्याः देवैः युद्धे पराजिताः, तैः बलवर्धितैः, ते मायां, महामायिनं, शरणं गत्वा। स बलवान् त्रिणगराणि—हिरण्यमयं, रौप्यमयं, लोहमयं—सुष्ठु निर्माय, सूक्ष्मसंयोगैः, अद्भुतरक्षणैः युक्तानि। तैः नगरैः दैत्यसेनाः, स्वामीभिः सह, पुरातनवैरं स्मृत्वा, त्रिलोकान् विनाशयन्ति, राजन्।" ततः लोकपतयः, स्वामीभिः सह, भगवंतं शरणं गत्वा प्रणम्य, "रक्ष, भगवन्! त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः," इत्युक्त्वा। तदा भगवान् तान् अनुगृह्य, "मा भैः," इत्युक्त्वा, धनुषि बाणं सन्धाय, त्रिनगराणि अस्त्रं प्रक्षिप्य। ततः सूर्यमण्डलात् अग्निसदृशाः बाणाः उत्पन्नाः; यथा प्रकाशरश्मयः, नगराणि प्रति आगच्छन्तः न दृश्यन्ते। तैः आहताः नगरवासिनः सर्वे मृत्युः प्राप्ताः, पतिताः; मायायोगी तान् संगृह्य अमृतकूपे प्रक्षिप्य। अमृतस्पर्शेन, ताः वज्रसमानबलाः, महाशक्तियुक्ताः, मेघान् विदारयन्तः विद्युत्सदृशाः पुनः उत्पन्नाः। तस्य संकल्पः भग्नः, वृषध्वजः च विषण्णः दृष्ट्वा, विष्णुः अन्यं उपायं तत्र कल्पितवान्। तदा ब्रह्मा बकः जातः, विष्णुः गौः, तौ त्रिपुरं समये प्रविश्य, कूपात् अमृतं पिबन्तौ। दैत्याः तद् दृष्ट्वा, मोहिताः, तं न वारयामासुः; तद् ज्ञात्वा मायायोगी रक्षिणः अमृतस्य संबोधितवान्। स स्मितः, शोकविहीनः, दुःखितान् स्मृत्वा, विधेः च क्रियाम् अवलोक्य, देवदैत्यमनुष्यादिषु कोऽपि स्वातन्त्र्यं नास्ति। स्वस्य परस्य वा यद् विधीयते, तद् न निवार्यते, भाग्यं हि प्रबलम्; ततः स्वशक्त्या शिवकार्यं कृतवान्। एवं भगवतः लीला, भक्त्याः प्रकाशः, भाग्यस्य प्रबलेन सर्वं नियन्त्रितम्, भक्तानां कृते भगवतः अनुग्रहः च भूयो भूयः प्रकटितः।