तदनन्तरं, यत् धाम योगिभिः जितेन्द्रियैः जितमारुतैश्च, भक्त्याप्लुतचित्तैः शुद्धान्तःकरणैः दृष्टं तद्वै वस्तुतः संसारस्य शोधनायार्हति। स एव भगवान्, यस्य सौहृदं गायन्ति, यस्य चरितानि वेदेषु गुह्येषु च रहस्यविद्भिः कीर्त्यन्ते, स एक एव विश्वात्मा, क्रीडया सृष्टिं स्थितिं संहारं च करोति, तत्रापि निबद्धः न भवति। यदा यदा राजानः तमसावृतबुद्धयः अधर्मेण जीवन्ति, तदा तदा स सत्त्वतां मध्ये श्रीं सत्यम् दयाम् कीर्तिं च धारयन्, लोकहिताय युगानुयुगं रूपाणि धत्ते। अहो, यदुकुलं खलु पुण्यश्लोकम्, मधुवनं च परमपावनं, यत्रायं पुरुषश्रेष्ठः श्रीनिवासः जन्म विचरणं च कृत्वा रमते। कुशस्थली तु स्वर्गस्य कीर्तिं लङ्घयन्ती, धर्मं च भूमौ प्रसारयन्ती, धन्या, यत् तस्याः जनाः भगवतः सदा सस्मितलोचनारविन्दं पश्यन्ति। नूनं ताः नार्यः व्रतस्नानहोमादिभिः भगवन्तं समर्चयन्, यः तासां हस्तान् गृह्णाति विवाहकाले; व्रजयोषितः पुनः पुनः तद्वाक्सुधया तृप्ताः, तस्मिन् एव मनसा लीनाः। याः स्वयमेव स्वयम्वरकाले वीर्यशुल्केन जिताः, शिशुपालादीन् नृपतीन् निगृह्य, याः चान्याः राजपुत्र्यः प्रद्युम्नसाम्बादीनां कन्याः, या: भौमं हत्वा मोचिताः, ताः सहस्रशः भगवतः समीपं नीताः। एता नार्यः, यद्यपि सर्वशिष्टाचारशौचं त्यक्तवन्त्यः, तथापि परमं स्त्रीत्वं प्राप्ताः, यतः तासां पतिः पद्मलोचनः गृहात् कदापि न निवर्तते, हृदयं च संस्पृशति। इत्येवं पुरीस्त्रियः संवादमकुर्वन्, हरिः सस्मितावलोकनः तासां वचनानि अनुमोद्य मार्गे प्रस्थितः। अजातशत्रुः, माधवशत्रोः रक्षार्थं, स्नेहेन च, चतुर्विधबलं तत्र नियुक्तवान्। ततः शौरिः, दूरादागतान् दुःखितान् कौरवान् दृष्ट्वा, स्नेहेन प्रत्याश्वास्य, स्वपुरं प्रियासहितः प्रतस्थे। स कुरुजनाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनाब्रह्मावर्तकुरुक्षेत्रमत्स्यसारस्वतान् देशान् अतीत्य, मरुद्धन्वदुषरं, सौवीराभीरदेशं च गच्छन्, भृगुपुत्रेण सह, अश्वान् क्लान्तान् कृत्वा, आनर्तं जगाम। प्रतिदेशे हरिः जनैः सम्यक् पूजितः, सायं पश्चिमदिशं प्रति गवां चराय भूमिं ययौ। तत्र जनाः प्रार्थयामासुः—"भगवन्, अस्मान् तव दासान् अनुज्ञातुमर्हसि; मुनिगुणेन तव दर्शनलाभः प्राप्तः।" "भगवन्, तव गुणकीर्तनाय वाक्, तव कथाश्रवणाय श्रोत्रे, तव सेवायां हस्तौ, तव पादेषु मनः, तव स्मरणाय शिरः, तव स्वरूपभूतानां दर्शनाय नेत्रे अस्माकं सन्तु।" शुक उवाच—एवं तयोः स्तुवतोः, गोपेश्वरः, यः यमलार्जुनबद्धः, सस्मितं देवान् प्रत्युवाच। भगवानुवाच—"एतदहं पूर्वमेव विदितवान्, दयानिधिना मुनिना उक्तं, यद् धनान्धैः वाक्यैः यूयं पदविहीनौ, मदीयं चानुग्रहम् प्राप्तवन्तौ।" "ये सन्तः समचित्ताः मय्येकभक्ताः, तेषां मम दर्शनात् न बन्धनम्, यथा सूर्यः लोचनान् निबध्नाति न।" "अधुना स्वं स्थानं गच्छ, नलकूबर, यत् परा भक्तिः युष्माकं मयि उत्पन्ना।" शुक उवाच—एवं भगवता उक्त्वा, तौ परिक्रम्य, पुनः पुनः प्रणम्य, यमलार्जुनयुगलं परित्यज्य, उत्तरदिक् प्रस्थितौ। एवं भगवतः भक्त्या एव प्रकाशः, न तु अन्यथा अपि पण्डितैः सुलभः। तस्य कर्म जन्मादि न नियतधर्मेण बाध्यते, किन्तु मायया आरोप्यते, कर्तृत्वाभिमानस्य निवृत्तये। अयं ब्रह्मणः कल्पः, विविक्तलक्षणः, यत्र सृष्टेः सामान्यं प्रवाहः, प्राकृताप्राकृतयोः च विवेकः। कालस्य प्रमाणं कल्पस्य च रूपं वक्ष्ये, यथापूर्वं पद्मकल्पस्य वर्णनं करिष्ये—शृणुत। शौनक उवाच—"सूत, त्वया उक्तं यद् विदुरः, भक्तश्रेष्ठः, स्वजनान् दुःखदुर्लभान् परित्यज्य, तीर्थयात्रां कृतवान्।" "विदुरव्याससुतयोः संवादः अध्यात्मप्रश्नाधारितः; तस्मिन्नेव महात्मना पृष्टः सः सत्यम् उक्तवान्।" "किं कृतवान् विदुरः? कस्य हेतोः कुलं त्यक्त्वा पुनः प्रतिनिवृत्तः? तद्वद।" सूत उवाच—"यद् महर्षिणा पारिक्षितेन पृष्टः, तत् वः प्रवक्ष्यामि—राज्ञः प्रश्नानुगुणं शृणुत।" राजा उवाच—"कस्मिन् भगवतः कर्मणि, यः जगत्कर्ता मदीयात्मा च, तस्य कीर्तिः कृष्णेन वर्धिता? तद्वद।" नारद उवाच—"यदा दैत्याः सुरैः युद्धे पराजिताः, तदा मायायोगेश्वरं मायां शरणं जग्मुः।" "स तेषां त्रिणगराणि—हेमराजतलोहानि—दुर्लक्ष्याणि, सूक्ष्मसंयोगयुक्तानि, दुर्गाणि कल्पयामास।" "तैः नगरैः, दैत्यसेनाः स्वैः अधिपैः सह, प्राचीनद्वेषं स्मरन्त्यः, त्रिलोकीं विनाशयामासुः।" "तदा लोकपालाः स्वैः अधिपैः सह, भगवन्तं शरणं गत्वा, प्रणम्य, 'त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः, रक्षस्व' इति ऊचुः।" "ततः भगवान् तान् अनुकम्प्य, 'मा भैष्ट' इति उक्त्वा, धनुषि शरं संधाय, नगराणि प्रति अस्त्रं मुमोच।" "ततः सूर्याद् अग्निसमाः शराः निर्गताः, यथा रश्मयः, ते नगराणि प्रति गच्छन्तः दृष्टाः नासन्।" "तैः पातिताः सर्वे नगरवासिनः मृत्युम् प्राप्ताः; मायायोगी तान् संहृत्य अमृतकूपे क्षिप्तवान्।" "अमृतस्पर्शात्, ते वज्रसाराः, महाबलिनः, विद्युत्प्रभा इव मेघं विदारयन्तः, उत्थिताः।" "तत् दृष्ट्वा, भगवतः उपायः विफलः, वृषध्वजः च निरुत्साहः अभवत्; तत्र विष्णुः अन्यं उपायं चकार।" "तदा ब्रह्मा वत्सः अभवत्, विष्णुः गवां रूपं धारयामास, त्रिपुरं प्रविश्य, अमृतं पिबन्, तद् नगरनाशं चकार।" एवं भगवतः लीला, योगिभिः भक्त्या केवलं द्रष्टुं शक्या; तस्य कर्म जन्मादिकं मायया कल्पितं, न तु वस्तुतः नियतधर्मेण बाध्यते। इत्येतदाख्यानं भगवतो महिमानं, भक्तानां च सौभग्यं, सुस्पष्टं प्रतिपादयति।