स्वशक्त्या प्रेरितः पुनः भगवान् स्वजीवन्यया शक्त्या सह सृष्टुमिच्छन् निराकारात्मनः नामरूपविनियोजनाय च वेदकर्त्ता वेदान् प्रवर्तयामास। तद्वै धाम यन्मुनयः जितेन्द्रियाः जितप्राणाः च भक्तिप्लुतमना दर्शनशीलाः सदा पश्यन्ति, स एव आत्मा संसारपावनः स्यात्। यस्य मैत्री गीत्यते, यस्य चरितानि वेदेषु रहस्यानि च तत्त्वविद्भिः कथ्यन्ते, स एवैकः प्रभुः विश्वात्मा स्वलीलया सृजति पालनं च करोति संहरति च, तेषु कर्मसु असक्तः सन्। यदा यदा राजानः तमसा हृतबुद्धयः अधर्मेण वर्तन्ते, तदा तदा स सात्वतानां मध्ये श्रीं सत्यम् दयाम् कीर्तिम् च वहन् कल्याणाय लोकस्य युगानुयुगं रूपाणि धारयति। अहो यदुवंशः कियत् स्तुत्यः! मधुवनं च कियत् पुण्यतमं, यत्र श्रीपतिः पुरुषश्रेष्ठः जन्मना विचरणेन च लोकान् प्रमोदयति। कुशस्थली तु स्वर्गस्य कीर्तिं अपोह्य भूमिं पुण्यवती कृतवती, तस्या जनाः भगवतः सदा स्मितावलोकनमुखं पश्यन्ति भगवदनुग्रहेण। नूनं ताः स्त्रियः व्रतैः स्नानैः होमैः च अन्यैः च उपासनाभिः भगवन्तं पूजितवन्त्यः, स हि तासां पाणिं गृह्य पतिः अभवत्; वृजाङ्गनाः तु पुनः पुनः प्रियस्मितवचनामृतपानात् भगवति एव लीनाः अभवन्। याः स्वयम्वरे स्ववीर्यशुल्केन भगवता जिताः शिशुपालादीन् बलिनः नृपतीन् विजित्य, याश्च अन्याः कन्यकाः प्रद्युम्नसम्बादीनां राज्ञां पुत्र्यः, याः च भाग्नं भौमं हत्वा उद्धृताः, ताः सहस्रशः भगवता स्वगृहं नीताः। एता अपि स्त्रियः सर्वमर्यादाशुद्धिं परित्यज्य अपि, उत्तमस्त्रीभावं प्राप्ताः, यतः तासां पतिः कमलनयनः कदापि गृहात् न निवर्तते, हृदयानि स्वसन्निधानेन स्पृशन्। एवं नगरीस्त्रियः संवादमकरोत्, हरिः स्मितावलोकनपूर्वकं ताः अभ्यनुज्ञाय स्वमार्गे प्रस्थितः। अजातशत्रुः तु मद्वैरिणः रक्षार्थं स्नेहात् च चतुर्विधबलं नियुक्तवान्, यदन्यैः कश्चित् उपद्रवः न स्यात् इति। शौरिः तु दूरात् आगतान् कौर्वान् विरहकर्शितान् दृष्ट्वा स्नेहात् प्रत्यनुज्ञाय, प्रियाभिः सह स्वपुरीं प्रस्थितः। तेन कुरुजनाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनाब्रह्मावर्तकुरुक्षेत्रमत्स्यसारस्वतान् देशान् अतीत्य, मरुद्धन्वान्तरं मरुस्थलम् अतिक्रम्य सौवीराभीरान् च, भृगुपुत्रेण सहितः आनर्तदेशं प्रत्यगच्छत्, अश्वाः किंचित् क्लान्ताः आसन्। सर्वत्र जनैः सम्यक् पूजितः हरिः सायं पश्चिमदिशं प्रति गवां देशं गच्छन्, गोचारणाय प्रस्थितः। तत्र सेवकाः भगवन्तं प्रार्थयामासुः — "भगवन्, वयं तव सेवकाः, मुनिवरप्रसादेन भगवत्साक्षात्कारं लब्ध्वा गन्तुम् इच्छामः।" — इति। "भवद्गुणकथायां वाक्, श्रवणायां कर्णौ, सेवायां हस्तौ, पादसेवायां मनः, स्मरणायां शिरः, दर्शनायां लोचनानि साधुषु, यत्र त्वं साक्षात् स्थितः, सर्वं समर्पयेम" — इत्येव प्रार्थितम्। शुक उवाच — एवं स्तुवतोः तयोः, गोकुलेश्वरः यः दाम्ना उलूखलस्य बद्धः, स सस्मितं देवौ उवाच। श्रीभगवानुवाच — "एतत् मया पूर्वमेव मुनिना दयालुना विज्ञापितम्, यद् धनदर्पेण वाक्यैः पदविहीनौ भूत्वा मम कृपया अनुग्रहीतौ। ये समचित्ताः धर्मिष्ठाः मयि एकनिष्ठाः, तेषां मम दर्शनात् बन्धनं नास्ति, यथा सूर्यस्य किरणैः मानवानां नेत्रे न बध्यन्ते।" "गच्छतं स्वस्थानं, हे नलकूबर, यद् मयि पराभक्तिः युष्माकं हृदि उत्पन्ना।" इति। शुक उवाच — एवं भगवता उक्तौ, तौ प्रदक्षिणं कृत्वा पुनः पुनः प्रणम्य, उलूखलम् अभिवन्द्य, उत्तरदिशं प्रति जग्मतुः। एवं भक्त्या एव परमात्मा साक्षात्कृतः, न तु केवलं पाण्डित्येन अपि ज्ञेयः। तस्य कर्म जन्मादिकं सामान्यनियमातीतम्, तानि मायया आरोप्य केवलं कर्तृत्वनिरासाय स्मृतानि। एषः ब्रह्मणः कल्पः, यः विशेषविभागयुक्तः उच्यते, अस्मिन् सृष्टेः सामान्यं प्रक्रमणं, प्रथमतः द्वितीयतः च, भवति। कालपरिमाणं कल्पलक्षणं च, यथा पूर्वं पद्मकल्पं वर्णयिष्ये — शृणुत। शौनक उवाच — हे सूत, त्वया उक्तम् यद् विदुरः श्रेष्ठभक्तः स्वजनान् दुष्प्रत्याह्यान् त्यक्त्वा तीर्थयात्रां कृतवान्। विदुरस्य व्यासपुत्रस्य कौशारवमुनिना सह संवादः आत्मविद्यायाम् अभवत्; अथवा स महात्मा पृष्टः तेन सत्यम् उक्तवान्। तद् वद, सौम्य, किं विदुरः अकरोत्, किमर्थं च स्वजनं त्यक्त्वा पुनः प्रत्यागच्छत्। सूत उवाच — यत् महर्षिणा पारिक्षित्क्षितिपतिना पृष्टः प्रत्युत्तरं दत्तम्, तत् वः कथयिष्ये — शृणुत। राजा उवाच — भगवत्कर्मसु केन कृत्येन भगवतः कीर्तिः वर्धिता, ममात्मनश्च? तद् विस्तरेण कथय। श्रीनारद उवाच — यदा देवाः तेन बलेन दैत्यैः पराजिताः, तदा मायाम् अधिपतिं शरणं गताः। स महाशक्तिमान् त्रिणि पुराणि — सुवर्णरजतलोहमयानि — दुर्निरीक्ष्याणि सूक्ष्मसंयोगैः कल्पितानि, अतीव सुरक्षायुक्तानि निर्मितवान्। तैः पुरैः दैत्यसेना स्वपतिभिः सह प्राचीनद्वेषं स्मृत्वा, त्रिलोकविनाशाय प्रवृत्ता। तदा लोकपालाः स्वैः स्वैः अधिपतिभिः सह भगवन्तं शरणं गत्वा, "रक्षस्व, भगवन्! त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः" इति प्रार्थयामासुः। भगवान् तान् अनुगृह्य, "मा भैष्ट" इत्युक्त्वा, धनुषि बाणं सन्धाय, तासां पुराणां प्रति अस्त्रं ससर्ज। तदा भास्वराः शराः सूर्यकान्तानलसमानाः सूर्यबिम्बात् उत्पन्नाः, यथा रश्मयः, ताः नगरेषु गच्छन्त्यः न दृष्टाः। ताभिः प्रहृताः सर्वे त्रिपुरनिवासिनः प्राणान् सन्दधुः, पतिताः च; मायायोगी तान् समाहृत्य अमृतकूपे प्रक्षिप्य, पुनः अमृतस्पर्शात् वज्रसाराः महाशक्तिमन्तः मेघान् विद्युत् इव विदारयन्तः उत्पेतुः। भगवतः प्रयत्नो भग्नः दृष्ट्वा, वृषध्वजः च निराशः अभवत्, विष्णुः तत्र अन्यं उपायं चिन्तयामास।