सर्वत्र, धर्मपरम्पराणां प्रमुखेष्वपि, सत्यवैष्णवधर्मः न दृश्यते—तथैव, तत्त्वस्य सारः सर्वत्र नष्टः। किं तु, एषा एव युगधर्मः; कस्य दोषः? अतः, पद्मनयनः भगवान् समीपस्थः स्थित्वा सर्वं सहते। एतद्वचनं श्रुत्वा, सर्वे महान् विस्मयं प्राप्तवन्तः। ततो भक्तिः पुनः उवाच—"एतत् अपि शृणु, हे शौनक!" भक्तिः उवाच—"देवर्षे, भाग्यशालि त्वं, यत् मम सौभग्येन अत्र आगतः। सत्पुरुषाणां दर्शनं लोके सर्वसिद्धिं ददाति।" "जयः जयः तस्मै, यस्य शरीरं मायाधारम्, यस्य एकेन वाक्येन सर्वा वाणी उत्पाद्यते। तस्य कृपया ध्रुवः नित्यपदं प्राप्तवान्। अहं ब्रह्मपुत्राय, शुभधाम्ने, नमः करोतुम्।" अथ द्वितीयाध्यायस्य आरम्भः—नारदस्य भक्तिदुःखनिवारणाय प्रयत्नः। नारदः उवाच—"वत्से, किं व्यर्थं शोकम् अनुवर्तसे? श्रीकृष्णस्य पद्मपद्मं स्मर—तव दुःखं क्षिप्रं निवर्तिष्यते।" "स एव कृष्णः द्रौपदीं कौरवदुःखात् उद्धृतवान्, गोपिकान् च रक्षितवान्; सः कृष्णः इदानीं कुत्र गतः?" "किन्तु, हे भक्ति, त्वं तस्य जीवितात् अपि अधिका प्रियासि। यदा त्वं आह्वयति, भगवन् अधमगृहेषु अपि आगच्छति।" "पूर्वत्र त्रिषु युगेषु, सत्यं ज्ञानं च, तथा वैराग्यं मोक्षसाधनानि आसन्; किन्तु कलौ केवलं भक्तिः ब्रह्मसाक्षात्कारं ददाति।" "एवं निश्चित्य, चेतनः भगवान् त्वां स्वस्वरूपसमां, श्रीकृष्णप्रियां, आनन्दमयीं रूपेण सृजितवान्।" "संस्मृत्य, त्वं कृताञ्जलिः पृष्टवती—'किं करवाणी?' तदा कृष्णः आज्ञापयत्—'मम भक्तान् पोषय।'" "त्वं ताम् आज्ञां स्वीकृत्य, हरिः तुष्टः अभवत्। सः मुक्तिं तव दासीं कृतवान्, एवं ज्ञानं वैराग्यं च।" "वैकुण्ठे, त्वं स्वस्वरूपेण पोषयति; भूमौ, भक्तानां पोषणाय छायारूपेण प्रकट्यसि।" "मुक्त्या, ज्ञानवैराग्याभ्यां सह, त्वं पृथ्वीं आगता, कृतयुगादि आरभ्य द्वापरान्ते पर्यन्तं आनन्देन स्थितवती।" "कलियुगे, मुक्तिः, कुत्सितमतिभिः कष्टिता, नष्टा अभवत्; तव आज्ञया शीघ्रं वैकुण्ठं पुनः गतवती।" "मुक्तिः स्मरणेन आगच्छति गच्छति च; एते ज्ञानवैराग्यौ तव पुत्रौ, तव पार्श्वे रक्षितौ।" "अवहेलनया, कलियुगे तव पुत्रौ दुर्बलौ वृद्धौ च अभवन्; किं तु मा शुचः, अहं उपायं चिन्तयिष्यामि।" "सुन्दरि, कलियुगस्य तुल्यं युगं नास्ति; तस्मिन्न् युगे, सर्वेषु गृहेषु, सर्वजनानां मध्ये, त्वां स्थापयिष्यामि।" "अन्यकर्माणि त्यक्त्वा, महोत्सवान् अग्रे स्थापयित्वा, तदा अहं न हरिं सेविष्ये, न त्वां जगति विस्तारयिष्ये।" "ये जीवाः कलियुगे त्वया सह वर्तन्ते, पापिनः अपि, कृष्णमन्दिरं निर्भयम् आगच्छन्ति।" "ये हृदये भक्तिरूपेण प्रेम्णा युक्ताः, तान् मलिनाः अपि, स्वप्ने अपि, हानि न कर्तुं शक्नुवन्ति।" "भूताः, पिशाचाः, राक्षसाः, असुराः अपि, येषां मनः भक्तियुक्तं तान् स्पर्शेन अपि न बाधन्ति।" "न तपोभिः, न वेदैः, न ज्ञानकर्मभिः, हरिः लभ्यते; केवलं भक्त्या—गोपिकाः तस्य प्रमाणम्।" "सहस्रजन्मानां अनन्तरं भक्तिप्रेम उद्भवति; कलौ भक्तिः भक्तिः—भक्त्या कृष्णः साक्षात् तव पुरतः तिष्ठति।" "ये भक्तिद्वेषिणः, त्रिलोक्यां पतन्ति; यथा दुर्वासाः, भक्तनिन्दया दुःखं अनुभूतवान्।" "पर्याप्तं व्रतानां, तीर्थयात्राणां, योगानां, यज्ञानां, ज्ञानचर्चायाः; केवलं भक्तिः मोक्षं ददाति।" एवं नारदेन भक्तिस्वरूपं निश्चितं श्रुत्वा, सा शुभलक्षणा नारदं प्रति उवाच। भक्तिः उवाच—"हे नारद, धन्यः त्वं! तव मम प्रति प्रेम नित्यं अचलम्। अहं त्वां कदापि न त्यजामि, सदा तव हृदये स्थास्यामि।" "हे कृपानिधे, त्वया मम दुःखं क्षणेन नष्टम्। मम द्वौ पुत्रौ चेतनाहीनौ; अतः, तौ जागरय, जागरय।" एतद्वचनं श्रुत्वा, नारदः दयया पूर्णः अभवत्, तौ जागरयितुं अङ्गुल्यभिः स्पर्शयामास। ततः, कर्णयोः समीपे मुखं स्थापयित्वा, नारदः उच्चैः उवाच—"हे ज्ञान, शीघ्रं जाग्रहि! हे वैराग्य, जाग्रहि!" वेद-वेदान्त-गीता-पुनःपुनः पाठेन, नारदः तौ जागरयितुं यत्नं कृतवान्; कठिनेन, तौ किंचित् उत्तिष्ठन्ति। तौ उन्मीलयितुं अशक्तौ, शुष्ककाष्ठवत् श्यावकायौ, बकवत् जृम्भमाणौ, दुर्बलौ अभवन्। तौ पुनः क्षुधया कृशौ, निद्रायाम् अवगाहौ दृष्ट्वा, नारदः चिन्तयामास—"किं कर्तव्यं?" कथम् एषा निद्रा आगच्छति? कथम् एषा वृद्धिः? इति चिन्तयन्, भार्गवः गोविन्दं स्मर्तुम् आरब्धवान्। तस्मिन् क्षणे, आकाशवाणी अभवत्—"हे ऋषे, मा शुचः; तव प्रयासः सफलः भविष्यति, न संशयः।" "अस्मिन् निमित्ते, हे देवर्षे, पुण्यकर्माणि कुरु। पुण्यैः भूषिताः साधवः तव कर्म घोषयिष्यन्ति।" "यदा तत् पुण्यं कृतं भविष्यति, तदा तयोः वृद्धिः निद्रा च क्षिप्रं नष्टे, भक्तिः सर्वत्र प्रसारयिष्यते।" एवं आकाशवाणी सर्वैः श्रुता; नारदः विस्मितः अभवत्—"एतत् मया न ज्ञातम्।" नारदः उवाच—"एतस्य आकाशवचनस्य अपि, विषयः गुप्तः। किं तत्त्वम्? किं कर्म? येन तयोः उद्देश्यः सिद्ध्येत?