तत्र तत्र द्विजातिभिः सत्सुमंगलानि श्रूयमाणानि, केचन यथार्हं, केचन चान्यथा, गुणातीतस्य तस्य भगवतः गुणात्मनः समुपहितानि। कौरेशपुरस्त्रीणां मध्ये च स्वपरस्परं संवादः समुत्पन्नः, यः सर्वश्रोतृजनानां मनांसि हरति, यतो हि तासां चेतांसि श्रीकृष्णे समाहितानि। ताः स्त्रियः उक्त्वा—“एष एव पुराणः पुरुषः, यो गुणानां पूर्वे, एक एवात्मा विश्वस्य, स्वशक्तिं निलीनां विधाय प्रलयकाले, स्वयमेव स्थितः। स एव पुनः स्वशक्त्या प्रेरितः, स्वजीवशक्तिं अनुसृत्य, सृष्टुमिच्छन्, नामरूपयोः कल्पनायै, निराकारात्मनः, वेदकर्तृत्वेन वेदं प्रवर्तयामास। यद् धाम मुनयः संयम्येन्द्रियवायवः, प्रेक्षन्ते भक्त्या विशुद्धबुद्धयः, तदेव हि सत्त्वशुद्धये समर्थम्। यस्य सख्यं गीतं, यः वेदेषु गीयते, रहसि च रहस्यविद्भिः कथ्यते, स एक एवेश्वरः, आत्मा जगतः, यः लीलया सृजति, पालयति, हरति, न च तत्र सक्तः। यदा तु राजानः तमसावृतचेतसः अधर्मेण वर्तन्ते, तदा स सत्त्वतानां मध्ये, श्रीधन्यरूपः, सत्यकारुण्यकीर्तिमान्, जगद्धिताय युगे युगे आविर्भवति। धन्यं यदुकुलं, पुण्यं मधुवनं, यत्रायं पुरुषश्रेष्ठः, श्रीपतिः, जन्मना विचरणेन च सर्वान् मोदयति। कुशस्थली च स्वर्गस्य कीर्तिं निरस्य धर्मं च भूमौ स्थापयति, तस्यां जनाः भगवतः सदा सस्मितावलोकनं पश्यन्ति। नूनं स्त्रियः व्रतैः स्नानैः उपहारैः अन्यैश्च नियमैः ईश्वरं सम्पूज्य, तस्य हस्तग्रहणं प्राप्य, व्रजयोषितः प्रियप्रलापामृतपानात् भगवति पूर्णमनस्काः अभवन्। याः च स्वयमेव स्वयम्वरसमये बलदानविजयेन भगवता प्राप्ताः, शिशुपालादीन् नृपतीन् निर्जित्य, अन्याश्च कन्याः, प्रद्युम्नसाम्बादीनां राजपुत्रीः, याः च भौमवधेन उद्धृताः, ताः सहस्रशः भगवतः समीपं नीताः। एताः स्त्रियः यद्यपि सर्वलज्जाशौचं त्यक्त्वा, परमं स्त्रीत्वं प्राप्नुवन्ति, यतो हि पतिः पद्मलोचनः, तासां गृहान् कदापि न परित्यजति, हृदयानि च स्पृशति। एवं नगरस्त्रियः संवादं कुर्वन्त्यः, हरिः सस्मितावलोकनं कृत्वा तासां वचनमभिनन्द्य, मार्गे जगाम। अजातशत्रुः च, मधुसूदनस्य रक्षार्थं, अन्यैः केनचित् आपद्भयात्, स्वचतुरङ्गबलं नियुक्तवान्। अथ शौरिः, दूरात् आगतान् कौरेवान्, वियोगदुःखितान् दृष्ट्वा, स्नेहपूर्वकं निवर्तयित्वा, स्वपुरं स्वप्रियाभिः सह प्रायात्। स कुरुजनपदान्, जाङ्गलान्, पाञ्चालान्, शूरसेनान्, यमुनातटवासिनः, ब्रह्मावर्तम्, कुरुक्षेत्रम्, मत्स्यान्, सारस्वतान् च अतिक्रम्य, मरुद्धन्वदेशनं लङ्घयित्वा, सौवीराभीरदेशान्, ततोऽनर्तं, भार्गवसहितः, अश्वेषु किञ्चित् क्लान्तेषु, जगाम। यत्र यत्र हरिः प्रायात्, तत्र तत्र जनैः यथार्हं पूजितः, सायंसमये पश्चिमदिशं प्रति गवां क्षेत्रं गच्छन्, गोचारणाय प्रवव्राज। ते लोकाः प्रार्थयन्ति—“भगवन्, त्वदनुचराः वयम्, त्वदीयं दर्शनं मुनिगुणेन लब्ध्वा, त्वत्संनिधिं विहाय गन्तुमनुज्ञां प्रयच्छ।” अस्तु, अस्माकं वाणी तव गुणकथायाम्, श्रोत्रे तव चरितश्रवणे, हस्तौ तव सेवायाम्, मनः तव पादयोः, शिरः स्मरणे, नेत्रे तव भक्तजनदर्शनाय नियोज्यन्ताम्। शुक उवाच—एवं स्तुवतोः तयोः, गोकोलनाथः, दाम्ना उलूखले बद्धः, सस्मितं देवान् प्रति वाक्यमुवाच। श्रीभगवानुवाच—“मया पूर्वमेव ज्ञातं, दयालुना मुनिना उक्तं, धनमदांधैः वाक्यैः, यूयं पदात् च्युतौ, मदीयं चानुग्रहम् अवाप्तवन्तौ। ये सन्तः समचित्ताः, मयि एकभावेन स्थिताः, तेषां मम दर्शनात् न बन्धः, यथा सूर्यस्य नेत्राणि न बध्नाति।” “गच्छतं स्वस्थानं, नलकूबर, यद् युयोः मयि परमभक्तिः समुत्पन्ना।” शुक उवाच—एवं भगवता उक्तौ, तौ तं परिक्रम्य, पुनः पुनः प्रणम्य, दाम्ना बद्धमुलूखलमपि परित्यज्य, उत्तरदिशं जग्मतुः। एवं भक्त्या एव परं ब्रह्म प्रकाशते, न तु केवलं प्रज्ञया; तस्मात् भगवतः कर्म जन्मादिकं, अन्येषां यथा, न प्रवर्तते, किन्तु मायया कल्पितं, कर्तृत्वाभिमाननिवारणाय। एष ब्रह्मणः कल्पः, भेदवद् उच्यते, यत्र प्रधानौपचारिक्यौ सृष्टिप्रक्रियौ सञ्जायते। तत्र कालमानं कल्पलक्षणं च, यथापूर्वं पद्मकल्पं च वक्ष्यामि, शृणु। शौनक उवाच—“सूत, त्वया उक्तं यद् विदुरः, महाभागवतः, स्वजनान् दुष्प्रत्याह्यान् परित्यज्य, पृथिव्यां तीर्थानि अयात्। स च व्याससुतः कौशारवेन सह धर्मविचारसंवादम् अकरोत्; अथवा स एव महात्मा पृष्टः, तस्मै सत्यम् उक्तवान्। तद् विदुरस्य कृत्यं, किमर्थं च स्वबान्धवान् परित्यज्य पुनः प्रत्यागतः, तत्त्वेन वद।” सूत उवाच—यत् महर्षिः राजा परीक्षितं पृष्ट्वा प्रत्युवाच, तत् अहं भवद्भ्यः प्रवक्ष्यामि, शृणुत। राजा उवाच—“भगवतः किम् कर्म, येन तस्य यशः कृष्णेन समृद्धम्? तद् वर्णय।” श्रीनारद उवाच—दैत्याः सुरैः युद्धे पराजिताः, तैः बलवद्भिः, मायां शरणं गत्वा, तं मायिनां श्रेष्ठं प्रपेदिरे। स त्रीणि पुरीणि निर्ममे—स्वर्णमयीं, रजतमयीं, लोहमयीं—दुर्गमदृश्यसंयोगैः, अतीव सुरक्षाभिः युक्तानि। ताभिः पुरीभिः, दैत्यसेनाः, तेषां स्वामिभिः सह, प्राचीनद्वेषं स्मृत्वा, त्रीन् लोकान् विनाशयितुं प्रचक्रमुः। तदा लोकपालाः स्वस्वैः स्वामिभिः सह, भगवान्तं शरणं गत्वा, प्रणम्य, ऊचुः—“त्रिपुरवासिभिः वयं विनश्यामः, रक्षस्व।” तदा भगवान् तान् अनुगृह्य, “मा भैष्ट” इत्युक्त्वा, धनुषि शरं सज्जीकृत्य, ताभ्यः पुरीभ्यः अस्त्रं ससर्ज। ततः सूर्य मण्डलात् ज्वलिताशनयः इव शराः उत्पेतुः; ते किरणवत्, नगरेषु संप्राप्ताः, न दृश्यन्ते स्म।