गुडाकेशः, प्रियतमस्य परममित्रस्य प्रियतमा, शुभ्रं छत्रं मुक्तामालया भूषितं रत्नमणिसंयुक्तं समासाद्य धारयामास। तत्र उद्धवः सात्यकिश्च, अद्भुतपवनैः, माधुपतिं मार्गे स्फुरन्तं पुष्पवर्षेण अभिषिक्तं, सेवयामासतुः। यत्र तत्र द्विजैः, गुणातीतस्य गुणात्मनः प्रति, उचितानुचितानि शुभाशंसनानि श्रूयन्ते स्म। कुरुराजनगर्याः स्त्रीणां मध्ये, श्रीमन्नारायणे मनः आविष्टं, परस्परं संवादः प्रवर्तितः, यः सर्वाणि श्रोतृणि मोहितवान्। स्त्रियः तत्र उक्तवत्यः — "एष एव पुरातनः पुरुषः, गुणानां पूर्वे, अव्यक्तः आत्मा विश्वस्य, स्वशक्त्या प्रलयकाले सुप्तः। पुनः सः, स्वशक्त्या प्रेरितः, स्वजीवनशक्तिं अनुगम्य, सृष्टुम् इच्छन्, नामरूपाणि निराकारात्मनि स्थापयितुं, शास्त्रकर्तृता प्रचोदयामास।" "यद्वासः योगिनः, इन्द्रियैः जितैः, वायुम् उपरुद्ध्य, भक्तिप्लावितचित्तैः पश्यन्ति, सः एव अस्मत् जीवितं शुद्धयितुं अर्हति। यस्य सख्यं गीतं, वेदेषु गाथा, गुह्येषु गूढकथाः, सः एकः ईश्वरः, विश्वात्मा, लीलया सृजति, पालयति, संहरति, तु तासु न बद्धः।" "यदा राजानः तमसः प्रवृत्ताः अधर्मेण जीवन्ति, तदा सः सात्वतसमुदायात्, भाग्यसत्यकरुणायशःस्वरूपं धृत्वा, लोकहिताय युगयुगे अवतरति। अहो, यदुवंशः स्तुत्यः, मधुवनं पावनं, यत्र श्रीपतिः जन्मनाऽपि विचरणेन च रमते। कुशस्थली स्वर्गस्य कीर्तिं अतीत्य, पृथिव्यां धर्मं वर्धयन्ती, भाग्यशालिनी, यतः तत्र जनाः भगवतः स्मितदृष्टिम् अनवरतं पश्यन्ति।" "एताः स्त्रियः, व्रतस्नानहोमादिभिः भगवंतं पूजितवत्यः, तस्य हस्तं विवाहे स्वीकृतवत्यः; वृजस्त्रियः पुनः तस्य प्रेममधुरवचनं पिबन्त्यः, तं सर्वथा मनसा लब्धवन्त्यः। याः स्वयम्वरे वीर्यशुल्केन भगवता जिताः, शिशुपालादीन् नृपतीन् विजित्य, प्रद्युम्नसाम्बादीनां कन्याः, भौमं हत्वा उद्धृताः, सहस्रशः भगवतः समीपं नीताः।" "एताः स्त्रियः, यद्यपि शीलं पावित्र्यं त्यक्तवत्यः, तु ताः परमस्त्रीत्वं प्राप्तवत्यः, यतः तस्य कमलनयनस्य पतिः गृहं न त्यजति, हृदयस्पर्शं सन्निधिं ददाति।" एवं नगरस्त्रियः संवादं कुर्वन्त्यः, हरिः स्मितदृष्ट्या ताः अभिवाद्य, मार्गे अग्रसरः। अजातशत्रुः, मधुशत्रोः रक्षायै स्नेहात्, चतुर्विधं सैन्यं नियोजयामास, अन्यैः संभाव्यशत्रुभिः रक्षणाय। ततः शौरिः, दूरात् आगतान् कुरून्, विरहव्यमनः, स्नेहपूर्वं प्रत्याह्वयत्, स्वप्रियैः सह स्वपुरं प्रति प्रस्थितः। सः कुरुजाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनाब्रह्मावर्तकुरुक्षेत्रमत्स्यसारस्वतान् प्रदेशान् अतीत्य, मरुधन्वा मरुस्थलं लंघयित्वा, सौवीराभीरान्, ततोऽनार्तं, भार्गवेण सह, अश्वान् किञ्चित् श्रान्तान्, अगच्छत्। प्रत्येकस्थले, हरिः स्थानीयैः जनैः यथायोग्यं पूजितः; सायं पश्चिमदिशं गत्वा, गोभूमिं चराय इच्छन्, प्रविष्टः। तत्र जनाः उक्तवन्तः—"हे परमेश्वर, त्वं अनुमन्यस्व, यतः मुनिगुणेन भगवदर्शनं प्राप्तम्।" "वाक् तव गुणकथायां, श्रवणं तव चरित्रश्रवणे, हस्तः तव सेवायाम्, मनः तव पादयोः, शिरः स्मरणे, नेत्रं तव स्वरूपधारिणां दर्शनाय।" शुकः उवाच—एवं स्तुत्वा, गोकुलनाथः, दाम्ना उरः बद्धः, देवयोः प्रति स्मितवान्, वचनम् उवाच। श्रीभगवान् उवाच—"एतद् मया पूर्वमेव ज्ञातम्, कृपया मुनिना उक्तम्, यद् धनसम्बन्धिनां वाक्यैः, पदं हरणं जातम्, मम अनुग्रहं प्राप्तम्।" "ये गुणिनः, समचित्ताः, मयि पूर्णभक्ताः, तेषां मम दर्शनात् बन्धनं नास्ति, यथा सूर्यस्य दर्शनं नेत्रैः न बध्नाति।" "गच्छतं स्वं स्थानं, हे नलकूबर, यद् उत्तमं भक्तिं युयोः मयि अभिलषितम्, तद् हृदये उद्भूतम्।" शुकः उवाच—एवं भगवता उक्तौ, तौ परिक्राम्य, पुनः पुनः प्रणम्य, दाम्नः परित्यज्य, उत्तरदिशं प्रस्थितौ। एवं भगवत्-प्रेम्णा भगवान् प्रकटितः; तु तद् भक्त्याऽविना, अपि विद्वांसः तं न पश्यन्ति। स्यात् तस्य कर्म जन्मादिकं, अन्येषां नियमबद्धं न; तस्य मायया आरोपितम्, केवलं कर्तृत्वस्य विरोधाय। एष ब्रह्मकल्पः, भेदयुक्तः, यत्र सामान्यसृष्टिः, प्राकृताप्राकृतसृष्टिः, प्रवर्तते। कालपरिमाणं, कल्परूपं, पद्मकल्पं यथापूर्वं वर्णयिष्यामि—श्रूयताम्। शौनकः उवाच—"हे सूत, त्वया उक्तं, यद् विदुरः, श्रेष्ठभक्तः, स्वजनान्, दुष्परित्यजन्यान्, त्यक्त्वा, पृथिव्यां तीर्थयात्रायाम् प्रवृत्तः।" "विदुरस्य, व्यासपुत्रस्य, कौशारवमुनिना सह संवादः, आत्मतत्त्वविचाराधारितः; सः महात्मा, पृष्टः, सत्यं उक्तवान्।" "किं विदुरः अकरोत्? किमर्थं स्वजनान् त्यक्त्वा पुनः प्रत्यागतः? तद् वद।" सूतः उवाच—"यद् महर्षिः राजा परीक्षिताय पृष्टः प्रत्यवदत्, तत् वक्ष्यामि—श्रूयताम्।" राजा उवाच—"केन भगवतः, विश्वकर्तुः, स्वात्मनः, कर्मणि, तस्य कीर्तिः कृष्णेन वर्धिता? तद् वर्णय।" श्री नारदः उवाच—"यदा दैत्याः, देवैः युद्धे पराजिताः, तैः समर्थितैः, मायां, महामायां, शरणं अगच्छन्।" सः मायावी, त्रिरत्ननगरम्—स्वर्णरजतलोह—अदृश्यं, सूक्ष्मसंयुतम्, अतिसुरक्षितम्, निर्मितवान्। तैः नगरैः, दैत्यसेनाः, स्वामिभिः सहिताः, पुरातनवैरीं स्मृत्वा, त्रिलोकविनाशाय प्रवृत्ताः। ततः लोकपालाः, स्वस्वामिभिः सह, भगवंतं शरणं गत्वा, प्रणम्य, "रक्षस्व भगवन्! त्रिपुरवासिभिः विनाश्यते स्म," इति उक्तवन्तः।