कुरुवंशस्य महान्त्यः स्त्रियः श्रीकृष्णं द्रष्टुम् उत्कण्ठिताः, राजप्रासादानां शिखराणि आरोह्य, प्रेममुदितस्मितनयनाभिः लज्जायुताभिः पुष्पवृष्टिं तस्मिन् अकुर्वन्। तस्य प्रियतमस्य मित्रस्य प्रियः गुढाकेशः शुक्लच्छत्रं मुक्तासूत्ररत्नदण्डयुक्तं धारयामास। उद्धवः सायकी च, अद्भुतपङ्कजपाणिभिः, मार्गे पुष्पवृष्ट्याः मध्ये प्रभासमानं माधुपतिं वीयमानौ सन्तः सेवाम् अकुरुताम्। यत्र तत्र द्विजैः सत्यमङ्गलानि प्रजल्पितानि, यानि किञ्चित् उचितानि, किञ्चित् अनुचितानि, गुणातीताय गुणात्मने अभ्युदितानि। तदानीं कौर्वराजनगरस्य स्त्रीणां मध्ये परस्परं संवादः आसीत्, यः सर्वेषां श्रवणानां मनः आकर्षति, यः तासां मनांसि श्रीकृष्णे संलग्नानि अकुरुत्। ताः स्त्रियः इदम् अवदन्—"स एषः पुरुषः पुरातनः, गुणानां पूर्वे एक एव आसीत्, आत्मा जगतः, स्वशक्त्या समाधानरात्रौ तिष्ठन्। पुनः स्वशक्त्या प्रेरितः, स्वजीवशक्तिम् अनुगम्य, सृष्टुम् इच्छन्, नामरूपप्रदानम् अचेतनात्मनः, शास्त्रकर्त्ता सः प्रवर्तनम् अकरोत्। तद् एव धाम, यत् ऋषयः जितेन्द्रियाः जितमारुताः, शुद्धभक्त्या मनः विशुद्ध्य द्रष्टुम् अर्हन्ति, स एव भवस्य शुद्धये योग्यः। यस्य सख्यं गीतम्, यस्य कीर्तिः वेदेषु गुह्येषु च विद्वद्भिः कथ्यते, स एक एव ईश्वरः, जगत्स्वामी, लीलया सृजति, पालयति, विनाशयति, तेषु न बध्नाति।" "यदा यदा राज्ञः मोहितचित्ताः अधर्मेण जीवन्ति, तदा सत्वतवर्गात् सः श्रीसत्यदयायशः स्वरूपं धारयन्, लोकहिताय युगयुगं प्रादुरभवन्। अहो, यदुवंशः प्रशंसनीयः, मधुवनं परमपावित्रम्, यत्र श्रीपतिः जन्मनान्येन विहारेण रमते। कुशस्थली स्वर्गस्य कीर्तिम् अतिवर्तते, भूमौ धर्मं वितरति, तस्य जनाः श्रीकृष्णकृपया तं स्मितावलोकनं नित्यं पश्यन्ति।" "यत्र स्त्रियः व्रतस्नानहवनादिभिः पूजिताः, तासाम् हस्तग्रहणं कृतवान्, व्रजस्त्रियः तस्य प्रियवचनामृतं पुनः पुनः पिबन्त्यः तस्मिन् पूर्णं मनः निवेशयन्ति। याः स्वयमेव स्वयम्वरस्य मूल्यं वीर्येन जिताः, शिशुपालादीन् राज्ञः विजित्य, प्रद्युम्नसाम्बादीनां कन्याः, भौमं हत्वा मोचिताः, सहस्रशः तं प्राप्ताः।" "याः स्त्रियः शीलं शौचं च त्यक्त्वा, ताः परमस्त्रीत्वं प्राप्ताः, यतः तासां पतिः पद्मनयनः न कदापि गृहात् निर्गच्छति, तासाम् हृदयं स्पृशन्।" एवं नगरस्त्रियः संवादं कुर्वन्त्यः, हरिः स्मितावलोकनं कृत्वा तासां वचनं अनुमोद्य, मार्गे प्रस्थितः। अजातशत्रुः, मद्विरोधिनः रक्षायै स्नेहात्, चतुर्विधं सैन्यं समारोपयत्, अन्यैः सम्भाव्यम् उपद्रवम् अपहरेत्। शौरिः, दूरात् आगतान् कुरून्, वियोगदुःखितान् दृष्ट्वा, स्नेहपूर्वकं प्रत्यागमनं प्रेरयन्, स्वपुरं प्रियजनैः सह प्रस्थितः। कुरुजनाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनाब्रह्मावर्तकुरुक्षेत्रमत्स्यसारस्वतान् देशान् अतीत्य, मरुधन्वान् मरुस्थलम् उल्लङ्घ्य, सौवीराभीरप्रदेशान् गत्वा, आनर्तम् अगच्छत्, भर्गवेण सह, अश्वाः किञ्चित् श्रान्ताः। यत्र यत्र हरिः ययौ, तत्र तत्र जनैः यथायोग्यं पूजितः, सायं पश्चिमदिशं गतः, गोभूमिं गोधनाय प्रपन्नः। तत्र जनाः अवदन्—"हे परमेश्वर! त्वदीयाः सेवकाः स्वजनाः वयं गन्तुम् अनुमन्यस्व; ऋषेः कृपया तव दर्शनं प्राप्तम्।" "वदनं तव गुणकथायाम्, श्रोत्रं तव चरित्रश्रवणे, हस्तः तव सेवायाम्, मनः तव पादेषु, शिरः तव स्मरणे, नेत्रं तव स्वरूपदृशि सन्तु।" शुकः उवाच—एवं स्तुत्वा, गोकुलनाथं दाम्ना युक्तं, देवौ स्मितं कृत्वा, ताभ्यां उवाच। श्रीभगवान् उवाच—"एषा मे पूर्वं ज्ञाता, कृपया ऋषिणा प्रकाशिता, धनमोहितैः वचनैः तव पदं हृतम्, मम कृपा प्राप्ता।" "ये पुण्याः समचित्ताः मयि पूर्णभक्ताः, तेषां मम दर्शनात् न बन्धः, यथा सूर्यः नेत्राणि न बध्नाति। इतः गच्छतं स्वं स्थानं, हे नलकूबर, यत् परमभक्तिः मयि युष्माकं अभिलषिता, तद् हृदि उत्पन्नम्।" शुकः उवाच—एवं भगवता उक्तौ, तौ परिक्राम्य, पुनः पुनः प्रणम्य, दाम्ना युक्तं त्यक्त्वा, उत्तरदिशं प्रस्थितौ। एवं भगवन् भक्त्या प्रकाशितः, तया विहीनाः अपि बुधाः तं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति। तस्य कर्म जन्मादि, अन्येषां नियमानुगतं न, तद् मायया कल्पितम्, कर्तृत्वाभावस्य प्रतिपादनाय। एषः ब्रह्मकल्पः इति कथ्यते, भेदयुक्तः, तत्र सामान्यं सृष्टिक्रियायाः प्रवाहः, मुख्यः गौणः च। कालपरिमाणं कल्परूपं च वक्ष्यामि, पद्मकल्पम् अपि पूर्ववत् वर्णयिष्यामि—शृणु। शौनकः उवाच—"हे सूत! त्वया उक्तम्, विदुरः, श्रेष्ठभक्तः, स्वजनान् दुःसाध्यान् परित्यज्य, पृथिव्यां तीर्थयात्रां कृतवान्। विदुरस्य व्यासपुत्रस्य, कौशारवेण ऋषिणा, आत्मतत्त्वविचारः संवादः अभवत्; अथवा, महात्मा सः पृष्टः तस्मै सत्यम् अवदत्।" "कृपया वद, विदुरः किम् अकरोत्, किमर्थं स्वकुलं त्यक्त्वा पुनः प्रत्यागच्छत्।" सूतः उवाच—"यद् महर्षिः राजा परीक्षितं पृष्टवान्, तत् वक्ष्यामि, शृणु, यथा राज्ञः प्रश्नानुगतम्।" राजा उवाच—"कस्य कर्मणि भगवतः, जगत्कर्तुः, मम आत्मनः च, तस्य कीर्तिः कृष्णेन वृद्धा? तत् वर्णय।" श्री नारदः उवाच—"यदा दैत्याः देवैः युद्धे पराजिताः, तेन बलवता, मायायाम् आश्रयम् अयच्छन्, मायायाः महेश्वरम्। सः शक्तिमान् त्रिणगराणि निर्मितवान्—स्वर्णरूपं, रजतरूपं, लौहरूपं—दुर्लक्षितानि, सूक्ष्मयोजनैः संयुक्तानि, अद्भुतरक्षाभिः युक्तानि।" तैः नगरैः, दैत्यसेनाः, तेषां नायकैः सह, पूर्वद्वेषं स्मृत्वा, त्रिलोकविनाशं आरभन्त, हे राजन्।