सर्वे तु तत्र स्नेहबद्धहृदयाः, तं भगवन्तं निरन्तरं निरीक्षन्तः, तदनुगमनकुतूहलात् विचित्रेषु स्थलेषु विचरन्तः, तस्य गच्छन्तस्य पृष्ठतः ययुः। तदानीं देवकीपुत्रस्य विरहविह्वलाः स्त्रियः, अश्रुपातं निगृह्य, "इयं गृहत्यागसमये काचिदपि अमङ्गलता न स्यात्" इति मनसि चिन्तयन्त्यः, अतीव आकाङ्क्षया तं पश्यन्त्यः स्थिताः। तस्मिन्नन्तरे मृदङ्गशङ्खभेरीवीणापणवगोमुखधुन्धुर्यानकघण्टादुन्दुभीनां शब्दः सर्वत्र प्रतिध्वनितः। कुरुकुलस्य सतीनां तु उत्तुङ्गगृहशिखरमारोह्य, श्रीकृष्णदर्शनलालसया, प्रेममुदितस्मितलोचनाभिः पुष्पवृष्टिः सुस्निग्धया दृष्ट्या सह तस्मै समर्पिता। एतस्मिन्नन्तरे गुढाकेशः, प्रियतमस्य सख्याः प्रियः, मुक्ताफलमालाविभूषितमणिदण्डयुक्तं शुक्लच्छत्रं गृहीत्वा तिष्ठति स्म। उद्धवः स्यात्यकिश्च, विचित्रचामरैः माधुपतिं सम्यक् व्यजन्तौ, पुष्पवृष्ट्या पथि स्फुरन्तं तं शोभयन्तौ। क्वचित् क्वचिद् द्विजातिभिः, गुणातीतगुणात्मने तस्मै, शास्त्रसम्मतान्यपि, अशास्त्रसम्मतानि च, आशीर्वचनानि उच्चरितानि श्रूयन्ते। कुरुनृपपुरीस्त्रीणां चित्तानि श्रीमत्परायणानि सन्ति, तासां परस्परेण संवादः, सर्वश्रोतॄणां मनः हरन्, उदपद्यत। ताः स्त्रियः कथयन्ति—"स एवायं पुरुषः, यो गुणानां पूर्वे आत्मन्येक एवावस्थितोऽगुणः, जगदात्मा जगदीश्वरः, स्वशक्त्या लयानिशायां सुप्तः। स एव पुनः स्वशक्त्या प्रेरितः, सृजितुमिच्छन्, नामरूपविहीनायात्मने नामरूपविन्यासकामः, शास्त्रकर्तृत्वेन तद् प्रवर्तयामास। यं स्थानं योगिनः, जितेन्द्रियाः जितप्राणाः, परिप्लुतभक्तिपावितचित्ताः, पश्यन्ति, स एवायं सत्त्वशुद्धये योग्यः। यस्य मैत्री वेदेषु गीताः, रहस्यम् अवगच्छद्भिः कथिताः, स एवैक ईश्वरः जगदात्मा, लीला केवलं सृजति, पालयति, हन्ति च, तत्रासक्तिर्ह्यस्य नास्ति। यदा तु राजानः तमसाच्छन्नचित्ताः अधर्मेण वर्तन्ते, तदा स सत्त्वतवंशे जन्म गृह्णाति, लक्ष्मीः सत्यं दया यशश्च धारयन्, लोकार्थाय युगे युगे। अहो, यदुवंशः कियत् पुण्यः! मधुवनं च परमपावनं, यत्रायं पुरुषश्रेष्ठः, श्रीपतिः, जन्मना विचरणेन च लोकान् आनन्दयति। कुशस्थली तु स्वर्गस्य कीर्तिं जयति, भूमिं च धर्मेण पूरयति; तस्यां जनाः भगवत्कृपया नित्यं स्वस्य ईश्वरस्य सस्मितसौम्यलोचनं पश्यन्ति। नूनं ताः स्त्रियः, व्रतस्नानहोमादिभिः भगवन्तं सम्पूज्य, तेन पाणिग्रहणं प्राप्ताः; याः च व्रजस्त्रियः तस्य प्रियवचनामृतपानात् तस्मिन्नेव मनः अकुर्वन्। याः च स्वयमेव स्वयंवरे वीर्यशुल्केन तेन जिताः, शिशुपालादीन् नृपतीन् विजित्य, ताः चान्याः कन्याः, प्रद्युम्नसाम्बादीनां राजकन्याः, याः भौमवधेन मोक्षिताः, सहस्रशः तेन प्रापिताः। एता अपि स्त्रियः, यद्यपि लज्जाशीलशुद्धिं त्यक्त्वा, परमस्त्रीत्वमवाप्ताः, यतः तासां पतिः पद्मनेत्रः कदापि तेषां गृहं न परित्यजति, हृदयं च स्पृशति। एवं तासां स्त्रीणां संवादे समुपस्थिते, हरिः सस्मितावलोकनं कृत्वा तासां वाक्यं प्रत्यभिज्ञाय मार्गे प्रस्थितः। अजातशत्रुः तु, मधुसूदनस्य रक्षार्थं, अन्यैः काचिदपि आपद् न स्यात् इति चिन्तयन्, चतुर्विधबलं तस्य पृष्ठतः स्थापयामास। ततोऽथ शौरिः, दूरादागतान् कुरून् विरहक्लेशपीडितान् दृष्ट्वा, स्नेहेन तान् प्रत्याश्वास्य, प्रियासहितः स्वपुरीं प्रति प्रस्थितः। स कुरुजनाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनापार्श्वस्थान्, ब्रह्मावर्तं, कुरुक्षेत्रं, मत्स्यान्, सारस्वतान् च प्रदेशान् अतिक्रम्य, मरुद्धन्वनं मरुस्थलं च लंघयन्, सौवीराभीरदेशान्, ततोऽनर्तं, भार्गवेन सह, अश्वेषु किञ्चित् श्रान्तेषु, अगच्छत्। प्रतिपदं जनैः सम्यक् पूजितः, सायं पश्चिमदिकं प्रति प्रवृत्तः, गवां गतिं इच्छन् गोमण्डलं जगाम। तत्रैव केचन भक्ताः, "हे परमेश्वर! भवदनुचराः, भवदनुग्रहात् ऋषेः प्रसादेन तव दर्शनं प्राप्तवन्तः, अधुना गन्तुमनुज्ञातुम् इच्छामः" इति निवेदयामासुः। "भवतः गुणकथायां वाचः प्रवर्तन्तां, श्रवणायां कर्णौ, सेवायां हस्तौ, चरणयोः मनः, स्मरणायां शिरः, सन्तः पश्यन्तु लोचनैः" इति प्रार्थयन्तः। शुक उवाच—एवं तयोः स्तुत्वा, गोपेश्वरः, यः यमलार्जुनबन्धनमूलः, सस्मितं देवान् प्रत्युवाच। भगवानुवाच—"एतत् मया पूर्वमेव ऋषेः करुणया ज्ञातम्, यद् धनमदांधैः वचोभिः, भवन्तौ स्वस्थानात् च्युतौ, मम अनुग्रहं प्राप्तवन्तौ। ये तु साधवः समचित्ताः, मयि एकान्तभक्तिमन्तः, तेषां मम दर्शनात् बन्धो नास्ति, यथा सूर्यस्य पश्यतां नेत्राणि निबध्नाति न। अधुना स्वस्थानं गच्छतं, हे नलकूबर! यद् उत्तमां मयि भक्तिं युयुञ्जथुः, सा भवतोर् हृदये जाता।" शुक उवाच—एवं भगवता उक्त्वा, तौ तं परितः प्रदक्षिणं कृत्वा, पुनः पुनः प्रणम्य, दाम्नि बद्धं भगवन्तं प्रणम्य, उत्तरदिकं प्रति जग्मतुः। एवं भगवतः केवलं भक्त्या एव प्रकाशः, तद्विना मुनयः अपि न पश्यन्ति। तस्य कर्म जन्मादि च अन्येषां नियमानुगं न, किन्तु मायया कल्पितं, कर्तृत्वाभावप्रतिपादनायैव। एष ब्रह्मणः कल्पः, भेदवद् वर्णितः, तस्मिन् प्रधानसर्गप्रसर्गादिकं प्रवर्तते। कालमानं कल्पलक्षणं च, यथापूर्वं पद्मकल्पं च वर्णयिष्यामि, शृणुत। शौनक उवाच—"हे सूत! त्वया उक्तं यद् विदुरः, श्रेष्ठो भक्तः, स्वजनान् दुःखेनोपरम्यान्, महतीं पृथ्वीं तीर्थयात्रया पर्यटन्, किम् अकरोत्? को हेतुः तस्य स्वजनत्यागस्य पुनरागमस्य च? कौशारवेन ऋषिणा सह तस्य संवादः कः? तेन च किम् उक्तं? कृपया तद् वद।" सूत उवाच—"यद् महर्षिणा राजा परीक्षित् पृष्टः, तत् अहं वः सम्यक् कथयिष्यामि, तस्य प्रश्नानुगुणं शृणुत।" राजा उवाच—"भगवतः कस्य कर्मणि, यस्य जगदात्मनः, ममात्मनश्च, तस्य कीर्ति: कृष्णेन किम् वर्धिता? तद् विस्तार्य कथय।