पाण्डुपुत्राः, येषां चेतसि श्रीकृष्णे सदा स्थिरता आसीत्, तं दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, संवादं कृत्वा, सह शय्यां, उपवेशनं, भोजनं च कृत्वा, तेन सह वियोगं कथं सहनं शेकुः? सर्वे त एव, हृदयैः तं प्रति आकर्ष्यमाणाः, अनिमिषदृशः, स्नेहबद्धाः, विचित्रं विचरन्तः, तं अनुगच्छन्ति स्म। स्त्रियः तु तस्माद् देवकीसुतात् विरहेण प्रवहन्त्यः अश्रूणि निगृह्य, "गृहात् निर्गच्छति सः, किञ्चिद् अशुभं न भवतु," इति चिन्तयन्त्यः, अश्रूणि धारयन्ति स्म। तदा मृदङ्गाः, शङ्खाः, भेरीः, वीणाः, पणवाः, गोमुखाः, धुन्धुरयः, आनकाः, घंटाः, दुण्डुभयः च निनदन्ति स्म। कुरुकुलस्त्रियः, श्रीकृष्णदर्शनलालसाः, राजप्रासादशिखरेषु आरोह्य, पुष्पैः तं अभिषिञ्चन्ति स्म, तासां नेत्राणि प्रीति-लज्जायाः स्मितैः अङ्कितानि। गुडाकेशः, मित्रस्य प्रियतमः, श्वेतच्छत्रं मुक्ताफलमालया रत्नदण्डेन भूषितं गृहीत्वा तिष्ठति स्म। उद्धवः, सात्यकिः च, अद्भुततरचामरैः माधुपतिं मार्गे पुष्पवृष्ट्याः मध्ये शीतलयन्ति स्म। यत्र तत्र द्विजातिभिः तस्य गुणातीतस्य गुणात्मनः प्रति, सत्यानुष्ठानानि, यथायोग्यं च, आशीर्वचनानि श्रूयन्ति स्म। नगरस्य स्त्रियः, कुरुराजस्य, तं श्रीमन्तं स्मरन्त्यः, परस्परं आकर्षकं संवादं कुर्वन्ति स्म, यः सर्वेषां श्रोतृणां मनांसि हरति स्म। "एष एव पुरातनः पुरुषः, गुणानां पूर्वे आत्मा, विश्वस्य नाथः, स्वशक्त्याः निःशेषे निद्रायां अवस्थितः," इति ताः कथयन्ति स्म। सः पुनः, स्वशक्त्या प्रेरितः, स्वजीवनशक्तिं अनुगम्य, सृष्टिं इच्छन्, निराकारात्मनः नामरूपं दातुम्, शास्त्रकरः, तद् प्रवर्तयति स्म। यं योगिनः, इन्द्रियजयिनः, वायुविजयिनः, भक्तिप्रवाहशुद्धचित्तैः, साक्षात् पश्यन्ति स्म, स एव संसारस्य शुद्धये अर्हः। यस्य मित्रता गीताः, यस्य पवित्रकथाः वेदेषु गुह्येषु च गीयन्ते, स एकः नाथः, विश्वात्मा, लीलया सृजति, पालयति, लयं च करोति, किन्तु तेषु न बद्धः। यदा यदा राजानः तमसाच्छन्नचित्ताः अधर्मेण जीवन्ति, तदा सात्वतवंशात् सः भाग्य-सत्य-करुणा-यशःयुक्ताः रूपाणि धृत्वा, लोकहिताय युगायुगे अवतरति। यदुवंशः किम् अत्यद्भुतः! मधुवनं किम् परमपावनं! यत्र श्रीनायकः जन्मना विचरणेन च सर्वान् आनन्दयति। कुशस्थली, या स्वर्गस्य कीर्तिं अतीत्य, भूमौ धर्मं जनयति, तस्य जनाः भगवत्कृपया सदा तस्य हास्यवलोकनं पश्यन्ति। एषः भगवान्, स्त्रीभिः व्रत-नदीस्नान-होमादिभिः पूजितः, तासां हस्तं विवाहे गृहीत्वा, व्रजस्त्रियः पुनः पुनः तस्य स्नेहपूर्णवचनरसं पिबन्त्यः, तस्मिन् पूर्णतः लीनाः। ये स्वयम्वरे तेन पराक्रममूल्येन जिताः, शिशुपालादीन् नृपतीन् विजित्य, अन्याश्च कन्याः, प्रद्युम्न-साम्बादीनां पुत्र्यः, भौमं हत्वा उद्धृताः, सहस्रशः तस्मै समर्पिताः। एताः स्त्रियः, यद्यपि मर्यादां शुद्धिं च त्यक्त्वा, तस्य पद्मनयनपतेः गृहात् न कदापि वियुक्ताः, तस्य सन्निधिना हृदयस्पर्शं प्राप्य, परमं स्त्रीत्वं प्राप्ताः। नगरस्त्रियः एवं संवादं कुर्वन्त्यः, हरिः स्मितवलोकनं दत्त्वा तासां वचनं अनुमोदयन्, मार्गे अग्रे गच्छति स्म। अजातशत्रुः, मधुसूदनस्य रक्षायै स्नेहात्, चतुर्विधं सैन्यं व्यवस्थितवान्, अन्यैः सम्भाव्यमानं संकटं परिहारयितुं। ततः शौरिः, दूरात् आगतान् कुरून्, वियोगदुःखेन क्लिष्टान्, स्नेहपूर्वं प्रत्यावर्त्य, प्रियजनैः सह स्वनगरं प्रतस्थे। सः कुरु-जाङ्गल-पाञ्चाल-शूरसेन-यमुनातीर-ब्रह्मावर्त-कुरुक्षेत्र-मत्स्य-सारस्वत-देशान् अतीत्य, मरुद्हन्वारण्यं पारं गत्वा, सौवीर-आभीर-आनर्त-प्रदेशान्, भार्गवेन सह, अश्वान् किंचित् क्लान्तान्, अपगच्छत्। यत्र यत्र हरिः गच्छति स्म, तत्र तत्र देशवासिभिः यथायोग्यं सत्कारः कृतः; सायं पश्चिमदिशं गत्वा, गोभूमिं चरित्रार्थं प्रविष्टः। तत्र, "हे परमेश्वर, त्वदीयदास्यं प्राप्ताः, मुनिकृपया भगवत्साक्षात्कारः संपन्नः, इदानीं गच्छामः," इति भगवन् प्रति निवेदनं कृतवन्तः। "त्वदीयगुणकथायां वाचः, त्वदीयकथाश्रवणे कर्णौ, त्वदीयसेवायां हस्तौ, त्वदीयपादे मनः, त्वदध्यानस्मरणे शिरः, त्वद्भक्तजनदर्शनायां नेत्रे, इति अस्तु," इति प्रार्थना कृतवन्तः। शुकः उवाच—एवं तयोः स्तुत्वा, गोकुलनाथः, यः यमलार्जुनयोः शिलायां बद्धः आसीत्, स्मितं कृत्वा, देवयोः प्रति वचनं उक्तवान्। श्रीभगवान् उवाच—"मुनिकृपया मम ज्ञातं, धनान्धवचनैः यूयं पदं हान्य, मम अनुग्रहं प्राप्तवन्तौ। ये साधवः समचित्ताः, मयि पूर्णभक्ताः, तेषां मम दर्शनात् बन्धः नास्ति, यथा सूर्यस्य दर्शनं नेत्राणि न बन्धयति।" "नलकूबर, इदानीं स्वस्थानं गच्छ, यद् उत्तमं मम भक्तिं यूयम् इच्छन्तः, तद् हृदये उत्पन्नम्।" शुकः उवाच—एवं उक्त्वा, तौ भगवान् प्रदक्षिणं कृत्वा, पुनः पुनः प्रणम्य, शिलां परित्यज्य, उत्तरदिशं प्रस्थितवन्तौ। एवं भगवतः भक्त्या साक्षात्कारः संभवति; भक्तिरहिताः, विद्वांसः अपि तं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति। तस्य कर्म, जन्म, आदिकं अन्येषां नियमैः न बध्यते; मायया तस्य कर्तृत्वं केवलं निवारणाय कल्प्यते। एषः ब्रह्मकल्पः, यः विभागयुक्तः, तत्र सृष्टिप्रक्रिया, प्रधान-अपि-उपसृष्टिः, वर्ण्यते। अहं समयमानं, कल्परूपं, पद्मकल्पं च पूर्ववत् वर्णयिष्यामि—शृणु। शौनकः उवाच—"हे सूत, त्वया उक्तम्, विदुरः, भक्तश्रेष्ठः, स्वजनं त्यक्त्वा, पृथिव्यां तीर्थयात्रां कृतवान्। विदुरस्य, व्यासपुत्रस्य, कौशारवमुनिना सह संवादः धर्मविषये आसीत्; अथवा, तेन महात्मना पृष्टः, सत्यं उत्तरं दत्तम्।" "कृपया वद, विदुरः किम् अकरोत्, कस्य हेतोः स्वजनं त्यक्त्वा, पुनः आगतः?" सूतः उवाच—"यद् महर्षिः राजा परीक्षितं पृष्टवान्, तत् अहं वक्ष्यामि—शृणुत, यथा राजपृष्टं तदनु वर्णयिष्यामि।