समागताः सुहृदः शोकविह्वलाः सन्तः — सुभद्रा, द्रौपदी, कुन्ती, विराटतनया, गान्धारी, धृतराष्ट्रः, युयुत्सुः, कृपः, नकुलसहदेवौ च — तत्र उपस्थिताः। वृकोदरः, धौम्यः, मत्स्यराजतनयाद्याः स्त्रियः च, शार्ङ्गधन्वनः वियोगं सहन्तुं न शक्ताः, मोहविषादसमन्विताः अभवन्। यः साधुसङ्गेन दुष्टसङ्गात् विमुक्तः, स सदा भगवत्प्रशस्तिमधुरकीर्तिं श्रुत्वा, तं त्यक्तुं न शक्नोति। पाण्डुपुत्राः, येषां चेतांसि तस्मिन्नेव स्थितानि, येन सह दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, संवादं कृत्वा, सह शय्यासनभोजनानि कृत्वा, तस्य वियोगं कथं सहेरन्? सर्वे तु, प्रेम्णा बद्धचित्ताः, अनिमिषदृष्टयः, भगवतः पृष्ठतः विचलन्तः, तं अनुगच्छन्। गृहस्त्रियः, देवकीसुतस्य वियोगविह्वलाः, स्नेहात् प्रवहदश्रूणि निगृह्य, 'गृहात् निर्गच्छन्, काचिदशुभा न स्यात्' इति चिन्तयन्त्यः। तदा मृदङ्गशङ्खभेरीवीणापणवगोमुखधुन्धुरीयानकघण्टादुन्दुभीनां निनादः प्रवर्तितः। कुरुकुलस्त्रियः, कृष्णदर्शनलालसायाः, राजप्रासादशिखराणि आरुह्य, प्रेममुदितस्मितलोचनाः, पुष्पवर्षेण तं समर्चयन्। गुडाकेशः, प्रियसखिप्रियः, मुक्ताफलमालाविलसितश्वेतछत्रं मणिदण्डयुक्तं धारयन् स्थितः। उद्धवः सात्यकिश्च, अद्भुतवृन्तसहितया चामरयुगल्यया मधुपतिं मार्जयन्तौ, पुष्पवर्षेण शोभितं मार्गे तं अनुगच्छतुः। क्वचित् द्विजातिभिः तस्य गुणातीतगुणमयस्य, उपयुक्तानुपयुक्तमङ्गलशब्दाः श्राविताः। नगरस्त्रीणां मध्ये, तं श्रीमन्तं चिन्तयन्तीनां, परस्परं मनोहरः संवादः प्रवृत्तः। ताः ऊचुः—"एष एव पुराणपुरुषः, गुणानां पूर्वे अव्यक्तः, स्वशक्त्युपरमितः, जगदात्मा जगदीश्वरश्च। स एव, स्वशक्त्याभिप्रेरितः, स्वजीवशक्तिं अनुवर्त्य, नामरूपव्यवस्थितये, निर्गुणात्मनः सृष्टिसम्भारं वेदकर्ता प्रवर्तयामास। यदधिष्ठानं मुनयः, जितेन्द्रियाः जितमारुताः, भक्तिप्रवाहविशुद्धबुद्धयः पश्यन्ति, स एव संसारशुद्धये योग्यः। यस्य सौहृदं वेदेषु गीयते, रहस्यम् अन्विच्छद्भिः गुह्यविद्भिश्च, स एवैकः जगदात्मा, लीलया सृजति, पालयति, विनाशयति, तेषु न सक्तः। यदा यदा राजानः तमसाच्छन्नचित्ताः अधर्मेण वर्तन्ते, तदा तदा स सात्वतानां मध्ये, श्रीः सत्यं दया कीर्तिश्च धारयन्, लोकहिताय युगे युगे अवतीर्यते। कथं यदुकुलं स्तुत्यं, मधुवनं च पावनतमं, यत्र एष पुरुषोत्तमः श्रीपतिः, जन्म विचरणं च कृत्वा, लोकान् आनन्दयति। कुशस्थली अपि, स्वर्गस्य कीर्तिं अपहाय, भूमिं पुण्यां कृत्वा, तस्य प्रसादेन, जनाः सदैव तस्य सस्मितवलोकनं पश्यन्ति। नूनं एता नार्यः व्रतनिषेधस्नानहोमादिभिः तं सम्पूज्य, तेन पाणिग्रहणं प्राप्ताः; याः व्रजस्त्रियः तद्वचनामृतपानात् तस्मिन्नेव मग्नाः। ये तु स्वयमेव स्वयम्वरे, शिशुपालादीन् महाबलिनः जित्वा, वीर्यशुल्केन प्राप्ताः, अन्याश्च राजकन्याः, प्रद्युम्नसाम्बादीनां राजानां कन्याः, याः भौमवधेन मोक्षिताः, सहस्रशः तेन उपनीताः। एता अपि, लज्जापावनादीन् उत्सृज्य, परमं स्त्रीत्वं प्राप्ताः, यतः तस्य कमललोचनस्य पतिः, गृहात् कदापि न निवर्तते, तासां हृदयं स्पृशन्। एवं नगरेषु स्त्रियः संवादं कुर्वन्त्यः, हरिः स्मितावलोकनं कृत्वा, ताः प्रत्यनुज्ञाय, मार्गे अग्रे जगाम। अजातशत्रुः, मधुसूदनस्य रक्षार्थं, स्नेहसहितः, चतुरङ्गबलं तस्य परिपालयितुं व्यवस्थितवान्। ततः शौरिः, दूरात् आगतान् कुरून्, वियोगशोकसमन्वितान् दृष्ट्वा, प्रेम्णा प्रत्यनुज्ञाप्य, स्वप्रियजनैः सह स्वपुरीं प्रतस्थे। स कुरुजनाङ्गलपाञ्चालशूरसेनयमुनाब्रह्मावर्तकुरुक्षेत्रमत्स्यसारस्वतान् प्रदेशान् अतिक्रम्य, मरुद्धन्वं मरुस्थलं लङ्घ्य, सौवीराभीरान्, ततः आनर्तं, भार्गवेन सहितः, क्लान्ताश्वैः अगच्छत्। प्रतिदेशे देशस्थैः यथोचितं पूजितः, सायं पश्चिमं दिशं प्रस्थितः, गोभूमिं गोचराय प्रविवेश। तत्र, "भगवन्, त्वदीयदास्यसेवकाः वयं, ऋषेः प्रसादेन भगवत्साक्षात्कारं लब्ध्वा, त्वत्तः अनुग्रहं प्रार्थयामः, गन्तुमनुज्ञातुम् अर्हसि" इति निवेदयामासुः। "त्वत्कथामृतश्रवणे वाक्, त्वत्सेवायां हस्तौ, त्वच्चरणारविन्दे मनः, त्वत्स्मरणे शिरसा, त्वद्दर्शनाय साधुषु नेत्रे, त्वद्गुणश्रवणे कर्णौ, भवतु" इति प्रार्थयन्ति। शुक उवाच—एवं स्तुवतोः, गोकुलनाथः, यः यदा उरस्य बद्धः, स्मितपूर्वकं देवान् उवाच। श्रीभगवानुवाच—"मया एतद् पूर्वमेव ज्ञातं, करुणया ऋषिणा प्रकाशितम्, यत् धनमदान्धवाक्यैः, यूयम् पदात् पतिताः, मम अनुग्रहम् अलभध्वम्। ये भक्ताः, समचित्ताः, मयि एकान्तिनः, तेषां मम दर्शनात् न बन्धः, सूर्यस्य यथा नेत्राणि न बध्नाति। अतः, हे नलकूबर, स्वस्थानं गच्छताम्, यद् युष्माभ्यां मम परमभक्तिः अभिलषिता, सा हृदि उत्पन्ना।" शुक उवाच—एवं भगवता उक्तौ, तौ प्रदक्षिणं कृत्वा, पुनः पुनः प्रणम्य, यमलार्जुनबन्धनं त्यक्त्वा, उत्तरदिक् जग्मतुः। एवं भगवतः परमात्मनः भक्त्या एव साक्षात्कारः, न तु केवलं ज्ञानतः। तस्य कर्म, जन्म, चादि, अन्येषां यथा नियमबद्धं न, किन्तु मायेव कल्पितं, कर्तृत्वाभिमानपरिहाराय। एष ब्रह्मणः कल्पः, भेदयुक्तः, यत्र सृष्टेः सामान्यं प्रवाहः, प्राकृताप्राकृतभेदेन प्रवर्तते। कल्पपरिमाणं कालरूपं, यथा पूर्वं, पद्मकल्पं च, अहं वर्णयिष्यामि—शृणुत। शौनक उवाच—"हे सूत! त्वया उक्तं यत् विदुरः, भक्तशिरोमणिः, दुराचरितबान्धवान् परित्यज्य, भूमौ पुण्यक्षेत्राणि पर्यटन् अभवत्।